ભાઈબીજ 2031

દિવાળીના દિવસોમાં કારતક સુદ બીજે ભાઈબીજ આવે છે. આ દિવસે બહેન અને ભાઈ મળે છે, સાથે જમે છે અને એકબીજાના સુખની કામના કરે છે. તેને યમદ્વિતીયા પણ કહે છે. એ નામ પાછળ યમરાજ અને તેમની બહેન યમુનાજીની આ કથા છે.

સૂર્યદેવના પુત્ર યમરાજ પોતાના લોકનું કામ સંભાળતા હતા. તેમની બહેન યમુનાજીને ઇચ્છા હતી કે ભાઈ એક દિવસ ઘરે આવે અને તેમની સાથે બેસીને જમે. તેઓ યમરાજને મળવા જતાં અને કહેતાં, “ભાઈ, એક દિવસ તમારા સેવકોને પણ સાથે લઈને મારે ત્યાં જમવા આવો.”

યમરાજને બહેનનું આમંત્રણ ગમતું, પણ પોતાની ફરજોમાંથી તેમને ફુરસદ મળતી નહોતી. આજે આવીશ, કાલે આવીશ એમ કહેતા, પણ મુલાકાત ટળતી રહી. યમુનાજીએ આમંત્રણ આપવાનું છોડ્યું નહીં. કારતક સુદ બીજના દિવસે તેમણે ફરી આગ્રહ કર્યો. આ વખતે યમરાજે આવવાનું નક્કી કર્યું.

યમરાજ બહેનને મળવા નીકળે એ પહેલાં તેમણે પોતાના લોકમાં સજા ભોગવતા લોકોને છોડી દીધા. પછી તેઓ પોતાના સેવકોને સાથે લઈને યમુનાજીના ઘરે પહોંચ્યા. ભાઈને ઘેર આવેલા જોઈને યમુનાજી ખુશ થઈ ગયાં. તેમણે ભાઈ અને તેમની સાથે આવેલા લોકોનું પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું.

યમુનાજીએ ભાઈને તેલ અને સુગંધી લેપ લગાવી સ્નાન કરાવ્યું. પછી સારાં કપડાં, આભૂષણ, ચંદન અને ફૂલમાળા આપીને તેમને બેસાડ્યા. તેમણે અનેક વાનગીઓ તૈયાર કરી હતી. સોનાનાં વાસણોમાં એ ભોજન પીરસીને તેમણે ભાઈને જમાડ્યા.

જમી લીધા પછી યમરાજે પણ પોતાની બહેનનું સન્માન કર્યું. તેમણે યમુનાજીને કપડાં અને આભૂષણ ભેટ આપ્યાં. બહેનનો પ્રેમ જોઈ યમરાજને ખૂબ આનંદ થયો. તેમણે પૂછ્યું, “બહેન, તમને શું જોઈએ છે? તમારી કોઈ ઇચ્છા હોય તો કહો.”

યમુનાજીએ સૌ પહેલાં કહ્યું, “ભાઈ, તમે દર વર્ષે આ દિવસે મારા ઘરે જમવા આવજો.” પછી તેમને એ લોકોનો વિચાર આવ્યો જેમને યમરાજે પોતાના લોકમાંથી છોડી દીધા હતા. તેમણે કહ્યું કે દર વર્ષે આ દિવસે તેમને પણ છોડવામાં આવે. છેલ્લે તેમણે માગ્યું કે આ દિવસે પોતાની બહેનના હાથે જમનારા ભાઈઓ સુખી રહે. આટલું જ તેઓ ઇચ્છતાં હતાં.

યમરાજે બહેનની વાત સાંભળી અને આશીર્વાદ આપ્યો. કથા મુજબ તેમણે કહ્યું કે આ દિવસે જે યમુનામાં સ્નાન કરે, દેવો અને પૂર્વજોને જળ અર્પણ કરે અને બહેનનું માન રાખીને તેના ઘરે જમે, તેને યમલોકનું દ્વાર જોવું ન પડે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે કેદમાં રહેલા લોકોને આ દિવસે બહેનના ઘરે જમવા જવા દેવા જોઈએ. કથામાં પોતાની બહેન ન હોય તો કુટુંબની બીજી બહેન કે બહેન માનેલી વ્યક્તિનું આમંત્રણ સ્વીકારવાની વાત પણ આવે છે.

આ વાત કહીને યમરાજ પોતાના નગર સંયમનીમાં પાછા ફર્યા. યમુનાજીએ જે દિવસે ભાઈને પ્રેમથી જમાડ્યા અને બીજા ભાઈબહેનોના સુખ માટે માગ્યું, એ દિવસ કથામાં યમદ્વિતીયા તરીકે યાદ રહ્યો. ભાઈબીજે બહેનના ઘરે જમવાની પરંપરા એ મુલાકાતની યાદ સાથે જોડાયેલી છે.

ભાઈબીજ ભાઈબહેનને મળવાનો અને એકબીજા પ્રત્યેનો પ્રેમ વ્યક્ત કરવાનો દિવસ છે. યમુનાજીની વિનંતીમાં પોતાની સાથે બીજાં ભાઈબહેનોના સુખનો વિચાર પણ હતો. સાથે જમવાની રીતમાં એ જ ભાવ જોવા મળે છે.

ઘણા પરિવારોમાં બહેન ભાઈના કપાળે તિલક કરે છે, આરતી ઉતારે છે અને તેને જમાડે છે. ભાઈ પણ બહેનને ભેટ આપે છે અને બંને એકબીજાના સુખની કામના કરે છે. તિલક કરવાની અને જમવાની રીત ઘર પ્રમાણે બદલાય છે. સમય માટે સ્થાનિક પંચાંગ અને પરિવારની પરંપરા જોવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં ભાઈબીજ, ઉત્તર ભારતમાં ભાઈદૂજ, મહારાષ્ટ્રમાં ભાઉબીજ અને બંગાળમાં ભાઈફોંટા જેવા નામે આ પર્વ ઓળખાય છે. મથુરાના વિશ્રામ ઘાટે ભાઈબહેન સાથે યમુનામાં સ્નાન કરે એવી પરંપરા છે. નેપાળમાં તિહારના દિવસોમાં ભાઈટીકા ઉજવાય છે. દરેક જગ્યાની પોતાની રીત છે.