કજરી તીજ 2023

કજરી તીજ હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે થતું વ્રત છે, જેની તિથિ અને રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

કજરી તીજ ખાસ કરીને રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશમાં ચોમાસાનો લોકોત્સવ છે. રક્ષાબંધન પછી આવતો આ તહેવાર સ્ત્રીઓની તીજની અનેક પરંપરાઓમાં એક છે. ‘કજરી’ લોકગીતોમાં કાળાં વરસાદી વાદળો, વિરહ, મિત્રતા, કુટુંબનો પ્રેમ અને પિયર જવાની લાગણી ગવાય છે. સ્ત્રીઓ ભેગી થઈ ગીતો ગાય છે, મહેંદી મૂકે છે, શણગાર કરે છે અને મા પાર્વતી કે તીજ માતાની આરાધના કરે છે. પ્રદેશ પ્રમાણે ખાસ વાનગીઓ પણ બને છે.

ધાર્મિક ભાવમાં પાર્વતીજીની શિવજીને પામવાની તપશ્ચર્યા અને સંબંધોમાં વિશ્વાસનું મહત્ત્વ યાદ કરાય છે. જિલ્લાવાર અને ઘરેલુ વ્રતકથાઓ જુદી હોઈ શકે છે; અન્ય તીજની કોઈ એક વાર્તાને કજરી તીજનું સર્વમાન્ય મૂળ કહેવું નહીં. કેટલાક સમાજમાં લીમડાના વૃક્ષ કે ડાળીની પૂજા થાય છે, ક્યાંક ઝૂલા અને શોભાયાત્રા હોય છે, તો ક્યાંક ગીત-પ્રાર્થના મુખ્ય છે. પરિણીત અને કુંવારી યુવતીઓની પ્રાર્થનાનો ભાવ પણ બદલાય છે.

ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં શ્રાવણ વદ ત્રીજ ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગની ભાદરવા કૃષ્ણ ત્રીજને અનુરૂપ છે. સૂર્યોદયની ત્રીજ સામાન્ય દિવસ બતાવે છે, પરંતુ પારણું અને સ્થાનિક વિધિઓનો સમય જુદો હોઈ શકે. વ્રત સ્વેચ્છિક અને આરોગ્યને અનુકૂળ હોવું જોઈએ.

કજરી તીજનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

માતાજીની પૂજા, કજરી ગીતો, મહેંદી અને પરિવારની વિધિઓ થાય છે; વ્રત સ્વાસ્થ્ય મુજબ કરવું.

પરિણીત સ્ત્રીઓ પતિ માટે આ વ્રત કરે છે, અને કુંવારી કન્યાઓ સારો વર મળે એ માટે. ચંદ્રનાં દર્શન કર્યા પછી, મોટે ભાગે સત્તુ અને ઘી ખાઈને ઉપવાસ છોડાય છે.

રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશમાં ખાસ; ઉત્તર ભારતની ભાદરવા કૃષ્ણ ત્રીજ ગુજરાતની શ્રાવણ વદ ત્રીજ છે.