કાલભૈરવ જયંતી 2007

કાલભૈરવ જયંતી પર ભક્તો ભગવાન શિવના ભૈરવ સ્વરૂપના પ્રાગટ્યનું સ્મરણ કરે છે. આ દિવસ ભૈરવ અષ્ટમી તરીકે પણ ઓળખાય છે. કાશીમાં કાલભૈરવને નગરના રક્ષક, એટલે કે કોટવાળ તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમની પ્રચલિત કથા બ્રહ્માનો અહંકાર, ભૈરવનું પ્રાગટ્ય અને કાશીમાં મળેલી મુક્તિ સાથે જોડાયેલી છે.

નંદીશ્વર સનત્કુમારને ભૈરવની કથા કહી રહ્યા હતા. એક વખત દેવર્ષિઓ મેરુ પર્વત પર બેઠેલા બ્રહ્મા પાસે ગયા. તેમણે આદરથી નમન કરીને પૂછ્યું કે જગતના મૂળમાં એવું કયું એક સત્ય છે જેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. બ્રહ્માએ જવાબ આપતાં પોતાને જ સર્વના સર્જક, આધાર અને સર્વોપરી ગણાવ્યા. પોતાનાથી મોટું બીજું કોઈ નથી, એમ તેમણે કહ્યું.

ત્યાં હાજર વિષ્ણુ આ સાંભળીને નારાજ થયા. તેમણે બ્રહ્માને કહ્યું કે આ વાત યોગ્ય નથી. પોતે જ જગતના આધાર નારાયણ છે અને પોતાની આજ્ઞાથી જ બ્રહ્મા સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે, એમ તેમણે જણાવ્યું. બંને પોતાને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરવા માગતા હતા. અંતે તેમણે ત્યાં મૂર્તિમાન રૂપે રહેલા ચાર વેદોને પૂછ્યું કે સાચું પરમ તત્ત્વ કોણ છે.

વેદોએ કહ્યું કે તેમનો જવાબ પ્રમાણ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે તો તેઓ શંકા દૂર કરશે. બંનેએ એ વાત માની. ઋગ્વેદે કહ્યું કે જેમાં સર્વ જીવો રહે છે અને જેમાંથી બધું પ્રગટે છે તે રુદ્ર છે. યજુર્વેદે યજ્ઞ અને ધ્યાનથી પૂજાતા શિવને સર્વના સાક્ષી કહ્યા. સામવેદે જગતને પ્રકાશ આપતા અને યોગીઓના ધ્યાનમાં રહેલા ત્રણ નેત્રવાળા શિવનું મહત્ત્વ કહ્યું. અથર્વવેદે ભક્તિથી ઓળખાતા, દુઃખથી પર રહેલા શિવને એ એક તત્ત્વ ગણાવ્યા.

તેમ છતાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુનો સંશય દૂર થયો નહીં. તેમણે શિવના બહારના રૂપની વાત કરીને પ્રશ્ન કર્યો: જટા રાખનારા, શરીરે ધૂળ લગાડનારા, સાપનાં આભૂષણ પહેરનારા અને વૃષભ પર ફરનારા શિવ સર્વોપરી કેવી રીતે હોઈ શકે? શિવ શક્તિ સાથે રહે છે, તો તેમને આસક્તિથી પર કેવી રીતે કહેવાય?

ત્યારે પ્રણવ, એટલે કે ઓમકાર, રૂપ ધારણ કરીને તેમની સામે પ્રગટ થયો. તેણે સમજાવ્યું કે શિવની શક્તિ તેમનાથી જુદી નથી. શિવ સદા રહેનારા અને પોતાના પ્રકાશથી પ્રકાશતા છે; શિવા તેમની આનંદરૂપ શક્તિ છે. પરંતુ આ સમજાવટ પછી પણ બંનેનું અજ્ઞાન દૂર ન થયું.

એ સમયે બંનેની વચ્ચે એક મહાન જ્યોતિ પ્રગટ થઈ. તેના પ્રકાશથી આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અંતર ભરાઈ ગયું. જ્યોતિની અંદર એક વિશાળ પુરુષરૂપ દેખાયું. બ્રહ્માના પાંચમા મસ્તકમાં રોષ ઊઠ્યો. થોડી જ વારમાં એ રૂપ ત્રણ નેત્રોવાળા નીલલોહિત શિવ તરીકે દેખાયું. તેમના હાથમાં ત્રિશૂલ હતું અને સાપ તથા ચંદ્ર તેમનાં આભૂષણ હતાં.

બ્રહ્માએ તેમને જોઈને પણ ગર્વ છોડ્યો નહીં. તેમણે કહ્યું કે તેઓ રુદ્રને ઓળખે છે: અગાઉ તેમના કપાળમાંથી રુદ્ર પ્રગટ થયા હતા અને રડવાને લીધે તેમણે જ રુદ્ર નામ આપ્યું હતું. શિવને પુત્ર કહીને પોતાની શરણમાં આવવા અને પોતે રક્ષા કરશે એવું તેમણે કહ્યું. બ્રહ્માના આ ગર્વભર્યા શબ્દો સાંભળીને શિવ ક્રોધિત થયા.

શિવે પોતાના ક્રોધમાંથી ખૂબ તેજસ્વી ભૈરવને પ્રગટ કર્યા. તેમણે ભૈરવને બ્રહ્માને દંડ આપવા કહ્યું અને તેમનાં નામ તથા કાર્ય સમજાવ્યાં. કાળ જેવું પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ હોવાથી તેઓ કાળરાજ કહેવાશે. તેમનાથી કાળ પણ ડરશે, તેથી કાલભૈરવ નામ થશે. દુષ્ટોને રોકનાર અને ભક્તોનાં પાપ દૂર કરનાર તરીકે પણ તેઓ ઓળખાશે.

શિવે તેમને કાશીનું આધિપત્ય આપ્યું. પોતાની મુક્તિનગરીમાં ખોટું કરનારને દંડ આપવાનું કાર્ય ભૈરવનું રહેશે અને લોકોનાં સારાં-ખોટાં કર્મ ચિત્રગુપ્ત નોંધશે, એવું કહ્યું. આ વરદાન મળ્યા પછી ભૈરવે પોતાના ડાબા હાથની આંગળીના નખથી બ્રહ્માનું પાંચમું મસ્તક કાપી નાખ્યું. જે મસ્તકથી નિંદા થઈ હતી, તેને જ દંડ મળ્યો.

આ જોઈને વિષ્ણુ ખૂબ ગભરાયા અને શતરુદ્રીય મંત્રોથી શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. બ્રહ્માએ પણ એ મંત્રોનો જપ કર્યો. બંનેનો અહંકાર ઓગળી ગયો અને તેમને શિવના પરમ સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયું. શિવ તેમનાથી પ્રસન્ન થયા અને ભય દૂર કર્યો. નંદીશ્વરે અહીં કહ્યું કે અહંકાર રહે ત્યાં સુધી જ્ઞાન ઢંકાયેલું રહે છે.

પછી શિવે ભૈરવને કહ્યું કે તેઓ વિષ્ણુ અને બ્રહ્માનું માન રાખે. બ્રહ્માનું કપાયેલું મસ્તક હાથમાં ધારણ કરીને પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત કરે. ખોપરી સાથે ભિક્ષા માગતાં ફરવાના આ કપાલવ્રત દ્વારા બ્રહ્મહત્યાના દોષમાંથી છૂટવાની રીત જગતને બતાવવાની હતી.

શિવે બ્રહ્મહત્યા નામનું એક ભયાનક સ્ત્રીરૂપ પ્રગટ કર્યું. તેમણે તેને ભૈરવ જ્યાં સુધી વારાણસી ન પહોંચે ત્યાં સુધી તેમની પાછળ રહેવા કહ્યું. કાશી સિવાય બધે તેને પ્રવેશ હતો; ભૈરવ કાશી પહોંચે ત્યારે તે તેમને છોડી દેવાની હતી. આ આજ્ઞા આપીને જ્યોતિરૂપ શિવ અંતર્ધાન થયા.

ભૈરવ ખોપરી હાથમાં લઈને ત્રણેય લોકમાં ફરવા લાગ્યા. તેઓ અનેક તીર્થોમાં ગયા, પણ બ્રહ્મહત્યા તેમની પાછળથી દૂર થઈ નહીં. ખોપરી પણ હાથમાંથી છૂટી નહીં. આ રીતે કપાલવ્રત કરતાં કરતાં એક વખત તેઓ પોતાના ગણો સાથે વિષ્ણુના ધામમાં પહોંચ્યા.

ત્રણ નેત્રો અને સાપનાં કુંડળ ધરાવતા ભૈરવને જોઈ વિષ્ણુ જમીન પર લાંબા પડીને પ્રણામ કરવા લાગ્યા. ત્યાં રહેલા દેવો, ઋષિઓ અને દેવસ્ત્રીઓએ પણ નમન કર્યું. વિષ્ણુએ હાથ જોડીને તેમની સ્તુતિ કરી. લક્ષ્મીને કહ્યું કે આજે બંને ધન્ય થયા છે: યોગીઓ હૃદયમાં જેમનું ધ્યાન કરે છે એવા સર્વના અંતરમાં રહેલા ભગવાનનાં દર્શન તેમને થયાં છે.

વિષ્ણુએ પછી ભૈરવને પૂછ્યું કે જગતના સ્વામી હોવા છતાં તેઓ ભિક્ષા માગતાં શા માટે ફરે છે. ભૈરવે સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો કે પોતાના નખથી બ્રહ્માનું મસ્તક કાપ્યું હોવાથી તેના દોષનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા આ વ્રત કરે છે.

વિષ્ણુએ કહ્યું કે ભૈરવના આચરણનો અર્થ તેમની જ કૃપાથી સમજી શકાય છે. જગતના અંતે સર્વનો સંહાર કરનારા શિવ પોતે કર્મના બંધનથી પર છે; આ તેમનું સ્વેચ્છાથી સ્વીકારેલું આચરણ છે. તેમના સ્મરણથી ભક્તોનાં પાપ દૂર થાય છે, એવો ભાવ તેમણે વ્યક્ત કર્યો. ભૈરવનાં દર્શનથી પોતાને મહાન લાભ થયો છે અને એ આનંદ સામે સ્વર્ગ કે મુક્તિ પણ નાનાં લાગે છે, એમ તેમણે કહ્યું.

વિષ્ણુ આ રીતે વાત કરતા હતા ત્યારે લક્ષ્મીએ ભૈરવના ભિક્ષાપાત્રમાં ભિક્ષા આપી. ભૈરવ આનંદથી આગળ ભિક્ષા માટે નીકળ્યા. તેમની પાછળ બ્રહ્મહત્યાને જતી જોઈ વિષ્ણુએ તેને બોલાવી અને ત્રિશૂલધારી ભગવાનનો પીછો છોડવા વિનંતી કરી.

બ્રહ્મહત્યાએ જવાબ આપ્યો કે આ બહાને તે પણ ભગવાનની સેવા કરી રહી છે અને પોતાને પવિત્ર બનાવી ફરી જન્મ ન લેવો પડે એવી સ્થિતિ મેળવવા માગે છે. વિષ્ણુએ સમજાવ્યું છતાં તે ભૈરવની સાથે જ રહી.

ભૈરવે વિષ્ણુને કહ્યું કે તેમના આદરભર્યા શબ્દોથી પોતે પ્રસન્ન થયા છે. ભિક્ષા માગનારને માત્ર સારો આહાર મળે એટલાથી નહીં, સન્માન મળે ત્યારે પણ સંતોષ થાય છે, એમ તેમણે સમજાવ્યું. પછી વિષ્ણુને ઇચ્છેલું વરદાન માગવા કહ્યું.

વિષ્ણુએ કહ્યું કે ભૈરવનાં દર્શન જ પોતાના માટે મહાન કૃપા છે. તેમણે એક જ વરદાન માગ્યું: ભગવાનના ચરણોથી પોતાનો ક્યારેય વિયોગ ન થાય. ભૈરવે તેમની પ્રાર્થના સ્વીકારી અને તેમને દેવોને વરદાન આપનાર થવાનો આશીર્વાદ પણ આપ્યો.

વિષ્ણુને આશીર્વાદ આપ્યા પછી ભૈરવ વારાણસી તરફ આગળ વધ્યા. કાશીના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતાં જ બ્રહ્મહત્યા વ્યાકુળ થઈને પાતાળમાં જતી રહી. જે ખોપરી અન્ય કોઈ સ્થળે હાથમાંથી છૂટી નહોતી, તે તરત જમીન પર પડી ગઈ.

સૌની સામે ખોપરી છૂટી પડતાં ભૈરવ આનંદથી નાચવા લાગ્યા. એ સ્થળ કપાલમોચન તીર્થ તરીકે જાણીતું થયું—કપાલ એટલે ખોપરી અને મોચન એટલે છૂટકારો. કાશીમાં તેમની ભ્રમણયાત્રા અને કપાલવ્રતનું આ બંધન પૂરું થયું.

કપાલમોચન તીર્થને માન આપીને ભૈરવ કાશીમાં જ રહ્યા. કથામાં તેઓ ત્યાં ભક્તોનાં પાપ દૂર કરનારા તરીકે વર્ણવાય છે. શિવે આપેલું કાશીના રક્ષણ અને શાસનનું કાર્ય તેમના સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલું રહ્યું.

કાલભૈરવની કથામાં અહંકારનો અંત, પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર અને પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ આવે છે. તેમનું ઉગ્ર સ્વરૂપ ભક્તો માટે રક્ષણ અને નિર્ભયતાનું પ્રતીક છે. કાશીના કોટવાળ તરીકે તેમની આરાધનામાં સારા આચરણ અને જવાબદારીનો ભાવ પણ જોડાયેલો છે.

ભક્તો ભૈરવના મંદિરે દર્શન કરે છે, ફૂલ, તેલ અને કાળા તલ અર્પણ કરે છે તથા પ્રાર્થના કરે છે. ઘરો અને મંદિરોમાં ભૈરવનાં સ્તોત્રોનો પાઠ, નામસ્મરણ અને દીપપૂજા થાય છે. કેટલાક ભક્તો પોતાની તબિયત અને પરંપરા પ્રમાણે ઉપવાસ તથા રાત્રિ જાગરણ કરે છે.

પૂજા, અભિષેક અને આરતીનો કાર્યક્રમ મંદિર પ્રમાણે બદલાય છે. ક્યાંક રાત્રિની ઉપાસનાને મહત્ત્વ મળે છે, તો ક્યાંક સવારે અભિષેક અને સાંજે દીપોત્સવ થાય છે. પોતાના મંદિર અને સ્થાનિક પંચાંગનો સમય અનુસરવામાં આવે છે.

કાશીમાં કાલભૈરવના મંદિરનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભક્તો તેમને નગરના કોટવાળ માનીને દર્શન કરે છે. ભૈરવ અષ્ટમી અહીંના મુખ્ય ઉત્સવોમાંની એક છે. કપાલમોચનની કથા કાશીની આ ભૈરવભક્તિ સાથે જોડાયેલી છે.

કર્ણાટકના શૃંગેરીમાં કાલભૈરવની આરાધનાની પોતાની પરંપરા છે. ભૈરવ અષ્ટમીએ અભિષેક, વેદમંત્રોનો પાઠ, વિશેષ પૂજા અને સાંજે દીપોત્સવ થાય છે. જુદા પ્રદેશોના મંદિરો પોતાના પંચાંગ અને પરંપરા પ્રમાણે ઉત્સવનો દિવસ તથા કાર્યક્રમ નક્કી કરે છે.