કાળી ચૌદસ 2038

ગુજરાતની કાળી ચૌદસ: રાત્રિના ચૌદસની પૂજા, નરક ચતુર્દશી અને કાલી પૂજાથી અલગ.

દિવાળીના દિવસોમાં આવતી કાળી ચૌદસ ગુજરાતની આગવી ધાર્મિક પરંપરા છે. આ દિવસે ભક્તો ભય દૂર થાય, હિંમત મળે અને પરિવારનું કલ્યાણ થાય તેવી પ્રાર્થના કરે છે. કેટલાક ઘરોમાં કાળીમાતાની અથવા કુળદેવીની આરાધના થાય છે, તો કેટલાક ગુજરાતી પરિવારોમાં હનુમાનજીના મંદિરે દર્શન કરવાની રીત છે. શક્તિ પરંપરાની કથાઓમાં કાળીમાતાએ રક્તબીજ જેવા અસુરોનો સામનો કર્યો હતો એવો પ્રસંગ આવે છે. પરંતુ આ એક ધાર્મિક કથા છે; ગુજરાતમાં થતી કાળી ચૌદસની દરેક વિધિનું એકમાત્ર કારણ એ જ છે એવું કહી શકાય નહીં.

દિવાળીના આ જ સમયમાં નરક ચતુર્દશી પણ આવે છે. તેની કથા પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણે નરકાસુરને હરાવી બંદીઓને મુક્ત કર્યા હતા. નરક ચતુર્દશીની વહેલી સવારની સ્નાનવિધિ અને કાળી ચૌદસની રાત્રિની પૂજાના નિયમો જુદા છે. તેથી એક જ ચૌદસની તિથિ હોવા છતાં ક્યારેક બંને ઉજવણી જુદી તારીખે આવી શકે છે. બંગાળમાં દિવાળીની અમાસ સાથે જોડાયેલી કાલી પૂજા પણ અલગ પરંપરા છે. આ ત્રણેયને એક જ નામ અને એક જ તારીખથી ઓળખાવવું યોગ્ય નથી. કાળી ચૌદસનો ભાવ ભક્તિથી હિંમત મેળવવાનો, દુષ્ટ વિચારો છોડવાનો અને પરિવારના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરવાનો છે.

કાળી ચૌદસ ગુજરાતમાં દિવાળી પહેલાં થતી રાત્રિની ધાર્મિક ઉજવણી છે. રક્ષણ અને હિંમતની પ્રાર્થના તેનો મુખ્ય ભાવ છે. તેને નરક ચતુર્દશીની સવારની વિધિ કે બંગાળની કાલી પૂજા સાથે ગૂંચવવી નહીં.

ભક્તો પરિવાર કે મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે પ્રાર્થના અને અર્પણ કરે છે. કેટલાક ગુજરાતી સમાજોમાં હનુમાન મંદિરે દર્શન થાય છે. સૂર્યોદય પહેલાંનું તેલસ્નાન સંબંધિત નરક ચતુર્દશીની વિધિ છે; તેને આ નોંધની રાત્રિની તારીખ સાથે આપોઆપ જોડવું નહીં.

આ નોંધ ગુજરાતની કાળી ચૌદસ માટે છે. નરક ચતુર્દશી અને દિવાળીની અમાસ સાથે જોડાયેલી કાલી પૂજાની પોતાની અલગ પરંપરા છે. તેમનાં નામ અને તારીખો એકબીજાના સ્થાને વાપરવાં નહીં.