કામિકા એકાદશી 2024

કામિકા એકાદશી ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિનો દિવસ છે. ગુજરાતમાં તે અષાઢ વદમાં આવે છે. પદ્મપુરાણમાં આ જ પક્ષને શ્રાવણનો કૃષ્ણ પક્ષ કહ્યો છે.

એક વખત યુધિષ્ઠિરે શ્રીકૃષ્ણને પૂછ્યું, “આ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ શું છે? અમને એની વાત કહો.”

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “એક વખત નારદે પણ બ્રહ્માને આ જ સવાલ પૂછ્યો હતો. ત્યારે બ્રહ્માએ નારદને જે કહ્યું હતું, એ વાત હું તમને કહું છું.”

નારદે બ્રહ્માને પૂછ્યું, “શ્રાવણના કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ શું છે? એ દિવસે કોની પૂજા કરવી? વ્રત કેવી રીતે કરવું અને એનું શું ફળ મળે?”

બ્રહ્માએ કહ્યું, “નારદ, આ એકાદશીનું નામ કામિકા છે. એની વાત શ્રદ્ધાથી સાંભળવાનું પણ મોટું પુણ્ય છે. આ કથા સાંભળવાથી વાજપેય નામનો યજ્ઞ કરવા જેટલું ફળ મળે છે, એવું કહેવાયું છે.”

બ્રહ્માએ આગળ કહ્યું, “એ દિવસે શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવામાં આવે છે. કોઈ તેમને હરિ કહે છે, કોઈ શ્રીધર, કોઈ માધવ તો કોઈ મધુસૂદન. ભક્ત તેમની પૂજા કરે કે મનમાં તેમનું સ્મરણ કરે, બંને રીતે તે ભગવાનને યાદ કરે છે.”

પછી બ્રહ્માએ નારદને તીર્થોની વાત કરી. ગંગા, કાશી, નૈમિષારણ્ય અને પુષ્કર જેવાં પવિત્ર સ્થળોએ જવાનું ઘણું પુણ્ય માનવામાં આવે છે. તેમ છતાં, બ્રહ્માએ કહ્યું કે કામિકા એકાદશીએ કૃષ્ણની પૂજા કરવાનું ફળ એથી પણ વધારે છે. ગુરુ સિંહ રાશિમાં હોય ત્યારે ગોદાવરીમાં સ્નાન કરવાનો અને વ્યતીપાતના ખાસ યોગમાં દંડક ક્ષેત્રમાં સ્નાન કરવાનો પણ તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો.

બ્રહ્માએ દાનનું ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું, “જંગલો અને સમુદ્રો સહિત ધરતીનું દાન કરવાનું જે ફળ કહેવાય છે, એની સરખામણી કામિકાનું વ્રત કરવાના ફળ સાથે કરવામાં આવે છે. વાછરડાને જન્મ આપી રહેલી ગાયનું જરૂરી સામાન સાથે દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે, એવું પુણ્ય પણ આ વ્રતથી મળે છે. શ્રાવણમાં શ્રીધરની પૂજા કરવાથી દેવો, ગંધર્વો અને નાગોનું પણ પૂજન થઈ જાય છે.”

બ્રહ્માએ નારદને કહ્યું કે દરેક માણસ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે હરિની પૂજા કરી શકે છે. એ વાત સમજાવવા તેમણે એક સરસ ઉદાહરણ આપ્યું. જીવન જાણે એક મોટો સમુદ્ર છે. માણસ પોતાની ભૂલો અને ખરાબ કર્મોમાં એવો ફસાઈ જાય છે, જાણે કાદવમાં ખૂંપી ગયો હોય. બ્રહ્માએ કહ્યું કે આવા માણસને બહાર આવવામાં કામિકાનું વ્રત મદદ કરે છે. તેમણે નારદને કહ્યું કે ભગવાન હરિએ પોતે પણ આ વ્રતની મહત્તા જણાવી છે. આત્મજ્ઞાન મેળવવાના પ્રયત્નથી જે ફળ મળે છે, તેનાથી પણ વધારે ફળ આ વ્રતનું ગણાવ્યું છે.

પછી વાત એકાદશીની રાત પર આવી. બ્રહ્માએ કહ્યું, “જે ભક્ત કામિકાનું વ્રત કરે અને રાતે જાગીને ભગવાનનું સ્મરણ કરે, તેને યમના ભયંકર રૂપનો સામનો કરવો પડતો નથી. તેને દુર્ગતિ થતી નથી કે દુઃખદ જન્મ લેવો પડતો નથી. આ વ્રત કરીને યોગીઓએ પણ મુક્તિ મેળવી છે.”

આ પછી બ્રહ્માએ નારદને તુલસીની વાત કરી. “કમળના પાન પર પાણી પડે તો શું થાય? પાણીનું ટીપું સરકી જાય છે. પાન પર એ ટકતું નથી. એવી જ રીતે જે ભક્ત તુલસીનાં પાનથી હરિની પૂજા કરે છે, તેને પાપ વળગતું નથી.”

તુલસીનું પાન સાવ નાનું છે, પણ બ્રહ્માએ એની સરખામણી મોટા દાન સાથે કરી. તેમણે કહ્યું કે સોના અને ચાંદીનું દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે, એવું પુણ્ય તુલસીથી પૂજા કરવાથી પણ મળે છે. ભગવાન વિષ્ણુને મોતી, પરવાળાં અને મોંઘાં રત્નોથી શણગારો, તોય એક તુલસીનું પાન તેમને વધારે વહાલું છે. તુલસી પર આવતી નાની ફૂલની મંજરી પણ કેશવને અર્પણ કરવામાં આવે છે.

બ્રહ્માએ તુલસીને નમન કરતાં કહ્યું કે તેના દર્શનથી પાપ શમે છે અને તેના સ્પર્શથી શરીર પવિત્ર થાય છે. તેમણે તુલસીને રોગો દૂર કરનારી કહીને તેની સ્તુતિ કરી. તુલસીને પાણી આપવાના પુણ્ય વિશે તેમણે કહ્યું કે તેનાથી યમ પણ ડરે છે. કથામાં તુલસીને કૃષ્ણે વાવેલી અને તેમના ચરણોમાં અર્પણ થતી કહી છે. એ તુલસી ભક્તને કૃષ્ણની નજીક લઈ જાય છે અને મુક્તિનું ફળ આપે છે, એમ બ્રહ્માએ કહ્યું.

તુલસી પછી બ્રહ્માએ દીવાની વાત કરી. “એકાદશીના દિવસે જે માણસ હરિ આગળ દિવસ અને રાત દીવો પ્રગટાવે છે, તેના પુણ્યનો હિસાબ ચિત્રગુપ્ત પણ કરી શકતા નથી.”

બ્રહ્માએ કહ્યું કે જ્યારે કૃષ્ણની સામે એકાદશીનો દીવો બળે છે, ત્યારે દીવો કરનારના પિતૃઓને સ્વર્ગમાં અમૃતથી તૃપ્તિ મળે છે. જે માણસ ઘીનો કે તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવે છે, તેને સૂર્યલોક મળે છે અને ત્યાં અસંખ્ય દીવાઓથી તેનું સન્માન થાય છે, એવું પણ તેમણે કહ્યું.

છેલ્લે બ્રહ્માએ નારદને કહ્યું, “આ છે કામિકા એકાદશીની મહત્તા. આ વ્રતથી ગંભીર પાપોમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે અને ભક્તને વિષ્ણુના ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે. જે આ કથા શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેને પણ એ ફળ મળે છે.”

નારદે બ્રહ્મા પાસેથી સાંભળેલી આ જ વાત શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહી.

પરંપરાગત ઉપદેશ નિષ્ઠાભરી વિષ્ણુભક્તિ, સાદી ભેટ અને આત્મિક બદલાવને માન આપે છે. તેના પુણ્યની સરખામણી તીર્થયાત્રા અને દાન સાથે છે.

ભક્તો ભગવાન વિષ્ણુને યાદ કરવા કામિકા એકાદશી કરે છે. કોઈ ઘરે પૂજા કરે છે તો કોઈ મંદિરે જાય છે. લોકો ભગવાનને તુલસી અર્પણ કરે છે, દીવો પ્રગટાવે છે અને કથા વાંચે કે સાંભળે છે. કેટલાક ઉપવાસ કરે છે અને બીજા દિવસે બારસે પોતાના પંચાંગ પ્રમાણે પારણું કરે છે. રીત ઘરની પરંપરા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

ઉપવાસ પોતાની ઇચ્છાથી અને સ્વાસ્થ્યને અનુકૂળ હોવો જોઈએ. ખાવાપીવાના નિયમો પરિવાર તથા સ્માર્ત-વૈષ્ણવ પરંપરામાં અલગ છે. નિર્જળ ઉપવાસ સૌ માટે જરૂરી નથી. સ્થાનિક બારસના નક્કી સમયમાં પારણું કરો.

ગુજરાતી અમાન્ત અષાઢ વદ અગિયારસ ઘણાં ઉત્તરી પૂર્ણિમાંત પંચાંગોમાં શ્રાવણ કૃષ્ણ એકાદશી છે. મહિનાનાં આ નામ એક જ તિથિ દર્શાવી શકે છે. સ્થાનિક ઉપવાસનો દિવસ અને પારણું અલગ હોઈ શકે છે.