રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિન 2024

ભારતમાં દર વર્ષે ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિવસ ઉજવાય છે. ૧૯૨૮માં ભૌતિકશાસ્ત્રી સી. વી. રમણે શોધેલા ‘રમણ પ્રભાવ’ની યાદમાં આ દિવસ મનાવવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન પ્રત્યે જિજ્ઞાસા, સંશોધન અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીને પ્રોત્સાહન આપવા શાળાઓ તથા સંસ્થાઓ પ્રયોગો, પ્રદર્શનો અને વ્યાખ્યાનો યોજે છે. રમણને ૧૯૩૦માં ભૌતિકશાસ્ત્રનું નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું હતું.

રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિન 28 ફેબ્રુઆરીએ ઊજવાય છે, કારણ કે 1928માં સી.વી.રામને ‘રામન અસર’ની શોધ કરી હતી. પ્રકાશ કોઈ પદાર્થમાંથી પસાર થાય ત્યારે તેમાં શો ફેરફાર થાય છે, તેનો અભ્યાસ રામન અને તેમના સાથીઓ કરી રહ્યા હતા. તેમણે જોયું કે વિખેરાયેલા પ્રકાશની તરંગલંબાઈમાં નાનો ફેરફાર થાય છે, અને એ ફેરફાર પરથી અણુઓની રચના વિશે માહિતી મળે છે. આ શોધ આધુનિક સ્પેક્ટ્રોસ્કોપીમાં મોટું યોગદાન બની, અને તેના માટે રામનને 1930નું ભૌતિકશાસ્ત્રનું નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું. 1986માં રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી સંચાર પરિષદે 28 ફેબ્રુઆરીને રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિન જાહેર કરવાની દરખાસ્ત કરી, અને સરકારે તે સ્વીકારી. ત્યારથી શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ, પ્રયોગશાળાઓ અને વિજ્ઞાન સંસ્થાઓ આ દિવસે પ્રયોગોનું નિદર્શન, પ્રદર્શનો અને જાહેર વ્યાખ્યાનો યોજે છે. રામન અસરની વાત આ દિવસને વિજ્ઞાનનું એક ચોક્કસ મૂળ આપે છે. પણ તેનો મોટો હેતુ લોકોમાં જિજ્ઞાસા અને પુરાવા પર આધારિત વિચાર કેળવવાનો, અને વિજ્ઞાન સંસ્થાઓ તથા સમાજ વચ્ચે સંવાદ વધારવાનો છે.

રામન અસર અનિલોચક પ્રકાશ પ્રકીર્ણન છે: પડતા પ્રકાશનો નાનો ભાગ અણુઓની કંપન અથવા પરિભ્રમણ ઊર્જા સાથે વિનિમય કરી બદલાયેલી આવર્તનવાળો પ્રકાશ આપે છે. તેનો ઉપયોગ રસાયણો, પદાર્થો અને જૈવિક નમૂનાઓના અભ્યાસમાં થાય છે. આ દિવસે નિયંત્રિત પ્રયોગ, પુનરાવર્તિત પરિણામ, સુરક્ષા અને પુરાવા તથા આધારહીન દાવા વચ્ચેનો ભેદ સમજાવવો જોઈએ. દર વર્ષની સરકારી થીમ કાયમી ઇતિહાસ નથી.

1928ની રામન અસરની શોધનું સ્મરણ તથા પ્રયોગાત્મક પુરાવા અને વૈજ્ઞાનિક સમજનું પ્રોત્સાહન.

વિજ્ઞાન સંસ્થાઓ અને શાળાઓ પ્રયોગનિદર્શન, પ્રદર્શન, પ્રયોગશાળા મુલાકાત, વ્યાખ્યાન અને વિજ્ઞાનજાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજે છે; ધાર્મિક વિધિ નથી.

ભારતભરમાં ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ ઉજવાય છે; દર વર્ષે વિષય અને કાર્યક્રમો સંસ્થા મુજબ બદલાય છે.