પાપાંકુશા એકાદશી 2023

પાપાંકુશા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

પાપાંકુશા એકાદશી આસો સુદ અગિયારસે આવતું વિષ્ણુજીના પદ્મનાભ સ્વરૂપનું વ્રત છે. તેના માહાત્મ્યમાં અલગ પરંપરા પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિર અથવા અર્જુનને વિષ્ણુભક્તિ, દાન, ઉપવાસ અને પ્રાયશ્ચિત્તનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. ‘પાપ’ એટલે ખરાબ કર્મ અને ‘અંકુશ’ એટલે બેકાબૂ શક્તિને સંયમમાં રાખવાનું સાધન. આ નામ પોતાના હાનિકારક આવેગને સદાચરણથી રોકવાની પ્રેરણા આપે છે.

માહાત્મ્યમાં વિષ્ણુસ્મરણ, જરૂરિયાતમંદોને અન્ન, પાણી અને ઉપયોગી દાનની પ્રશંસા છે. વ્રતના પુણ્યની તીર્થયાત્રા સાથે સરખામણી ધાર્મિક ભાવ છે, માપી શકાય એવો ઐતિહાસિક દાવો નહીં. પરંપરાગત આધાર નૈતિક ઉપદેશ હોય ત્યારે કથાને મોટી બનાવવા અજાણ્યા રાજા-રાક્ષસની ઘટના ઘડવી નહીં. સાચું પ્રાયશ્ચિત્ત ફરી નુકસાન ન કરવું અને જવાબદારી સ્વીકારવી શીખવે છે.

ઘણી જગ્યાએ આ એકાદશી નવરાત્રી પછીના સમયમાં આવે છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ વ્રતતારીખ તથા બારસનું પારણું અલગ હોઈ શકે છે. માત્ર સૂર્યોદયની અગિયારસથી આખી વિધિનું મુહૂર્ત નક્કી કરવું યોગ્ય નથી. વિષ્ણુપૂજન, ગ્રંથપાઠ અને દાન મુખ્ય રીતો છે.

અંકુશ એટલે એ આંકડો, જેનાથી હાથીને વાળવામાં આવે છે. નામ પ્રમાણે આ વ્રત પાપ પર અંકુશ બને છે. તે આસો સુદમાં, નવરાત્રિ પછીના દિવસોમાં આવે છે.

પદ્મનાભ વિષ્ણુપૂજન, ગ્રંથપાઠ, દાન અને આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ તથા પારણું.

આ વ્રત આસો સુદમાં, નવરાત્રિ પછીના દિવસોમાં આવે છે. પાપાંકુશા એટલે પાપને પાછું રોકી રાખતો અંકુશ.

આસો સુદ અગિયારસ; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ વ્રતદિવસ જુદો હોઈ શકે.