પાપમોચની એકાદશી 2021

ફાગણ વદ અગિયારસે આવતી પાપમોચની એકાદશી હિંદુ પંચાંગનું એકાદશી વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં પડી શકે છે.

પાપમોચની એકાદશીની વ્રતકથા મેધાવી ઋષિ અને મંજુઘોષા અપ્સરા સાથે જોડાયેલી છે. પરંપરામાં લોમશ ઋષિ રાજા માંધાતાને ચૈત્રરથ વનની આ વાત કહે છે. ત્યાં મેધાવી ઋષિ શિવભક્તિમાં તપ કરતા હતા. મંજુઘોષા તેમના આશ્રમની નજીક મીઠું સંગીત ગાવા અને વગાડવા લાગી. ઋષિનું ધ્યાન તેની તરફ ખેંચાયું અને તેઓ પોતાની સાધના ભૂલીને સંબંધમાં એટલા લીન થયા કે વર્ષો પસાર થયાની સમજ ન રહી.

મંજુઘોષાએ પાછા જવાની પરવાનગી માગી ત્યારે મેધાવીને ઘણો સમય પસાર થયો હોવાનું સમજાયું. ક્રોધમાં તેમણે તેને પિશાચી બનવાનો શાપ આપ્યો. મંજુઘોષાએ મુક્તિનો માર્ગ પૂછ્યો; આથી ઋષિના ક્રોધની ગંભીરતા પણ સામે આવે છે. કેટલીક કથામાં મેધાવી પોતાના પિતા ચ્યવન ઋષિનું માર્ગદર્શન લઈને પાપમોચની એકાદશીનું વ્રત કરે છે. મંજુઘોષા પણ વ્રત કરીને શાપમાંથી મુક્ત થાય છે. આમ આ કથા સાધના ભૂલવા અને પછી ક્રોધમાં બીજાને નુકસાન પહોંચાડવાની બે ભૂલો દર્શાવે છે.

ભક્તો વિષ્ણુપૂજન અને ઉપવાસ દ્વારા સંયમ, પસ્તાવો તથા ક્ષમાનો વિચાર કરે છે. આ શ્રદ્ધાની વાર્તા છે, ચમત્કારિક શાપનો પુરાવો નહીં. ગુજરાતમાં ફાગણ વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતમાં ચૈત્ર કૃષ્ણ એકાદશી કહેવાય છે. વ્રત તથા બારસનું પારણું સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ નક્કી કરવું.

પાપમોચની એટલે પાપમાંથી છોડાવનારી. ચૈત્રથી ગણાતા ચાંદ્ર વર્ષની આ છેલ્લી એકાદશી છે, એટલે નવું વર્ષ બેસે એ પહેલાં પાપમાંથી છૂટવાનો આ દિવસ મનાય છે.

વિષ્ણુપૂજન, કથાશ્રવણ, આરોગ્ય મુજબ વ્રત અને યોગ્ય બારસે પારણું.

વર્ષની આ ચોવીસમી અને છેલ્લી એકાદશી ચૈત્ર બેસે તે પહેલાં ફાગણ વદ અગિયારસે આવે છે. વર્ષની બધી એકાદશી કરનારનાં વ્રત અહીં પૂરાં થાય છે.

ગુજરાતની ફાગણ વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની ચૈત્ર કૃષ્ણ એકાદશી છે.