પર્યુષણ 2023

શ્વેતાંબર જૈનોનું સ્વાધ્યાય, સંયમ અને ક્ષમાનું પર્વ, અંતે સંવત્સરી; દિગંબર દસલક્ષણથી અલગ.

પર્યુષણ શ્વેતાંબર જૈન સમાજમાં આત્મપરીક્ષણનો અત્યંત પવિત્ર વાર્ષિક સમય છે. તેની પૃષ્ઠભૂમિ ચોમાસાના ચાતુર્માસ સાથે જોડાય છે, જ્યારે સાધુ-સાધ્વીઓ સૂક્ષ્મ જીવોને હાનિ ઓછી થાય તે માટે વિહાર મર્યાદિત કરે છે અને અભ્યાસ-ઉપદેશમાં સમય આપે છે. શ્રાવકો અહિંસા, સંયમ, સ્વાધ્યાય, દાન અને પ્રતિક્રમણ વધારે કરે છે. પ્રતિક્રમણમાં મન, વચન અને કર્મથી થયેલી ભૂલો ઓળખી પસ્તાવો થાય છે. આ ઉત્સવ દુન્યવી સિદ્ધિ કરતાં આચરણ સુધારવાનો અવસર છે.

ઘણા શ્વેતાંબર સમાજમાં આઠ દિવસ કલ્પસૂત્ર વાચન, મહાવીર સ્વામીના જીવન અંગે પ્રવચન, સામાયિક અને વિવિધ તપ થાય છે. અંતિમ સંવત્સરીએ સૌ જીવોથી ક્ષમા માગીને 'મિચ્છામિ દુક્કડં' કહે છે. મૂર્તિપૂજક, સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથી પરંપરામાં વિધિ તથા ચોક્કસ તારીખમાં ભેદ હોઈ શકે છે. સૌ માટે એકસરખો કઠોર ઉપવાસ જરૂરી નથી; સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું.

દિગંબર જૈનો સંબંધિત પરંતુ અલગ દસ દિવસનું દસલક્ષણ પર્વ ઉજવે છે, જેમાં ક્ષમા, માર્દવ, સત્ય, સંયમ અને અપરિગ્રહ જેવા ગુણોનું ચિંતન થાય છે. બંને પરંપરાને એક જ આઠ દિવસના ઉત્સવમાં ભેળવવી અથવા એક જ નિયમ આપવો યોગ્ય નથી. પર્યુષણનો સાર અહિંસા અને ક્ષમાને જીવનમાં ઉતારવાનો છે.

અહિંસા, પશ્ચાત્તાપ અને ક્ષમાનો નવસંકલ્પ; શ્વેતાંબર-દિગંબર રીતોનો ભેદ અગત્યનો.

કલ્પસૂત્ર વાચન, સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, શક્તિ મુજબ તપ, દાન અને સંવત્સરી ક્ષમાયાચના; દરેક તપ ફરજિયાત નથી.

આ દિવસોમાં તપનું જ મહત્ત્વ છે. એકાસણું એટલે દિવસમાં એક જ વાર, એક બેઠકે જમવું. આયંબિલ એટલે મીઠું, તેલ, ખાંડ, દૂધ કે મસાલા વગરનું બાફેલું, મોળું ભોજન, તે પણ દિવસમાં એક જ વાર. અઠ્ઠાઈ એટલે આઠ દિવસ ફક્ત ઉકાળેલું પાણી. આમાંના કોઈ પણ તપમાં સૂર્યાસ્ત પછી કંઈ ખવાતું નથી. બાળકની પહેલી અઠ્ઠાઈ સમાજમાં જાહેર કરાય છે, અને આખો સમાજ તેને તપ પૂરું કરવામાં સાથ આપે છે.

શ્વેતાંબર પર્યુષણ સામાન્ય રીતે આઠ દિવસ અને અંતે સંવત્સરી; દિગંબર દસલક્ષણ અલગ દસ દિવસ. સ્થાનિક સંઘની તારીખ ચકાસવી.