પ્રબોધિની એકાદશી 2022

કારતક સુદ અગિયારસને પ્રબોધિની, દેવઊઠી કે દેવઉઠની એકાદશી કહે છે. માન્યતા પ્રમાણે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાતુર્માસની યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે. આથી ભગવાનને જગાડવાની પૂજા થાય છે અને ચાતુર્માસમાં લીધેલા ઘણા નિયમો પૂરા કરવામાં આવે છે.

અષાઢ સુદ અગિયારસે વિષ્ણુના શયનથી શરૂ થયેલો સમય કારતક સુદ અગિયારસે તેમના જાગવા સાથે પૂરો થાય છે, એવી પરંપરા છે. વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગ પર આરામ કરે છે એવું તેમનું સ્વરૂપ દર્શાવવામાં આવે છે. આ ચાર મહિના દરમિયાન ભક્તો પૂજા, પાઠ, દાન અને સંયમ પર વધુ ધ્યાન આપે છે. પ્રબોધિની એ સમય પૂરો થવાનો ઉત્સવ છે.

પદ્મપુરાણમાં યુધિષ્ઠિર કૃષ્ણને કારતક સુદ એકાદશીનું મહત્ત્વ પૂછે છે. જવાબમાં કૃષ્ણ બ્રહ્મા અને નારદ વચ્ચે થયેલી વાત કહે છે. નારદને બ્રહ્મા વિષ્ણુને જગાડતી આ એકાદશીનો મહિમા સમજાવે છે. તેમાં ઉપવાસ અને પૂજાની સાથે ભગવાનની કથા સાંભળવી, ભજન ગાવાં, વાદ્યો વગાડવાં અને રાતે જાગરણ કરવાનું મહત્ત્વ આવે છે. ફૂલ, ફળ અને સુગંધિત વસ્તુઓથી ભગવાનની પૂજા કરવાની વાત પણ આવે છે. આ વર્ણન ભક્તિ અને વ્રતની પરંપરા સમજાવે છે.

આજે પણ અનેક મંદિરોમાં ભગવાનને જગાડવા ભજન ગવાય છે, ઘંટ અને શંખ વગાડાય છે અને પૂજા થાય છે. ચાતુર્માસમાં કોઈ ખોરાક છોડવાનો કે ખાસ પાઠ કરવાનો નિયમ લીધો હોય, તો પોતાની પરંપરા પ્રમાણે તેને પૂરો કરવામાં આવે છે. ઘણા હિંદુ પરિવારોમાં આ દિવસ પછી લગ્ન જેવા શુભ પ્રસંગો ફરી શરૂ થવાની ઋતુ માનવામાં આવે છે. તુલસીવિવાહ પણ આ સમયની ઉજવણી છે. તેને કરવાની તિથિ પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે.

આ દિવસ વિષ્ણુના જાગરણ અને ચાતુર્માસના સમાપન સાથે જોડાયેલો છે. ચાર મહિના પાળેલા નિયમોને પૂરા કરવા, ભક્તિ માટે સમય કાઢવા અને દાન-સેવા કરવાની પરંપરા તેમાં મહત્વની છે. તુલસીવિવાહ અને લગ્નની ઋતુની શરૂઆતથી ઘણા પરિવારો માટે આ આનંદનો સમય બને છે.

વિષ્ણુ કે કૃષ્ણના મંદિરમાં દર્શન, આરતી, ભજન અને કથાનું આયોજન થાય છે. કેટલાક પરિવારો ઘરમાં ભગવાનની સામે દીવો કરે છે અને તેમને જાગવાની પ્રાર્થના કરે છે. રાત્રે જાગરણ કરનારા લોકો ભજન, કીર્તન અને પાઠમાં સમય વિતાવે છે.

તુલસીવિવાહ કરનારા પરિવારો તુલસીના ક્યારાને શણગારે છે અને શાલિગ્રામ કે કૃષ્ણના સ્વરૂપ સાથે વિવાહની વિધિ કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ આ વિધિ એકાદશીએ, કેટલીક જગ્યાએ બારસે કે કારતક પૂનમ સુધીના બીજા દિવસે થાય છે. ઉજવણીનો દિવસ પોતાની સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.

એકાદશીનું વ્રત પોતાની તબિયત અને પરંપરા પ્રમાણે રાખવામાં આવે છે. ઘણા લોકો અનાજ અને કઠોળ છોડીને ફળાહાર કરે છે. બીજા દિવસે બારસે પોતાના સ્થળના પંચાંગમાં આપેલા સમયે પારણું કરે છે. વ્રત અને ચાતુર્માસના નિયમો પૂરા કરવાની રીત માટે પોતાના પરિવાર કે મંદિરની પરંપરા જોવામાં આવે છે.

ઉત્તર ભારતમાં દેવઉઠની કે દેવોત્થાન એકાદશી તરીકે આ દિવસ જાણીતો છે. ગુજરાતમાં દેવઊઠી કે પ્રબોધિની એકાદશી કહેવાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં કાર્તિકી એકાદશીએ પંઢરપુરમાં વિઠ્ઠલનાં દર્શન માટે વારકરી ભક્તો આવે છે.

કેટલીક ગુજરાતી પરંપરામાં આ એકાદશીને દેવદિવાળી પણ કહે છે. કાશીમાં દેવદીપાવલીની ગંગાઘાટની મોટી ઉજવણી કારતક પૂનમે થાય છે. બંનેની તિથિ જુદી છે. ચાતુર્માસના નિયમો ક્યારે પૂરા કરવા અને તુલસીવિવાહ ક્યારે કરવો, એમાં પણ પરંપરા પ્રમાણે ફરક મળે છે.