રથયાત્રા 2026

અષાઢ સુદ બીજે ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્રજી અને સુભદ્રાજી રથમાં બિરાજે છે અને ભક્તો દોરડાં ખેંચીને રથ આગળ લઈ જાય છે. ઓડિશાના પુરીમાં રથો જગન્નાથ મંદિરથી ગુંડિચા મંદિર જાય છે. અમદાવાદમાં પણ અષાઢી બીજે રથયાત્રા નીકળે છે. પુરીની યાત્રા સાથે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની આ કથા જોડાયેલી છે.

માળવા દેશની અવંતી નગરીમાં ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામના રાજા રાજ્ય કરતા હતા. તેઓ ભગવાન વિષ્ણુના ભક્ત હતા. એક દિવસ પૂજા કરતી વખતે તેમણે પોતાના પુરોહિતને પૂછ્યું કે ભગવાનનાં દર્શન પોતાની આંખે થઈ શકે એવું કોઈ સ્થાન છે ખરું? પુરોહિતે ત્યાં બેઠેલા યાત્રાળુઓને એ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ઘણાં તીર્થો ફરેલા એક યાત્રાળુએ રાજાને સમુદ્રકાંઠે આવેલા પુરુષોત્તમ ક્ષેત્ર વિશે જણાવ્યું. ત્યાં નીલ પર્વત પર જંગલની વચ્ચે ભગવાન નીલમાધવ બિરાજતા હતા.

રાજાની ઇચ્છા હતી કે તેઓ પોતે ત્યાં જાય. પહેલાં જગ્યા શોધવા માટે પુરોહિતે પોતાના નાના ભાઈ વિદ્યાપતિને મોકલ્યા. વિદ્યાપતિ સમુદ્રકાંઠે પહોંચ્યા ત્યારે તેમની મુલાકાત શબર સમાજના વિશ્વાવસુ સાથે થઈ. વિશ્વાવસુ નીલમાધવના ભક્ત હતા. તેમણે વિદ્યાપતિનો હાથ પકડી તેમને જંગલમાંથી લઈ જવાનું નક્કી કર્યું. રસ્તો સાંકડો હતો. પગ નીચે પથ્થર હતા અને આસપાસ કાંટા હતા. ક્યાં પગ મૂકવો તે વિશ્વાવસુ કહેતા ગયા અને બંને રોહિણી કુંડ પાસે પહોંચ્યા.

કુંડની પાસે એક મોટો વડ હતો. એ બંનેની વચ્ચે ઝાડની છાયામાં વિશ્વાવસુએ નીલમાધવનું સ્થાન બતાવ્યું. વિદ્યાપતિએ કુંડમાં સ્નાન કર્યું અને ભગવાનને નમન કર્યું. દિવસ આથમવા આવ્યો ત્યારે વિશ્વાવસુ તેમને પોતાના ઘરે લઈ ગયા અને જમાડ્યા. જંગલમાં રહેતા વિશ્વાવસુ પાસે આવું ભોજન ક્યાંથી આવ્યું તે જોઈ વિદ્યાપતિને નવાઈ લાગી. વિશ્વાવસુએ કહ્યું કે દેવો અહીં ભગવાનની પૂજા કરવા આવે છે અને આ ભગવાનને ધરાવેલો પ્રસાદ છે.

વિદ્યાપતિ ભગવાનને ચડાવેલી ફૂલમાળા લઈને અવંતી પાછા ફર્યા. રાજા આતુરતાથી તેમની રાહ જોતા હતા. તેમણે માળાને નમન કર્યું અને વિદ્યાપતિ પાસેથી આખી વાત સાંભળી. હવે પોતે નીલમાધવનાં દર્શન કરવા જવું છે એવું તેમણે નક્કી કર્યું. નારદ મુનિ અને વિદ્યાપતિ પણ તેમની સાથે નીલ પર્વત તરફ ગયા.

નીલ પર્વત નજીક પહોંચ્યા ત્યારે રાજાને દુઃખદ સમાચાર મળ્યા. વિદ્યાપતિએ દર્શન કર્યાં તેના થોડા જ સમય પછી નીલમાધવનું સ્વરૂપ રેતી નીચે ઢંકાઈ ગયું હતું. રાજા ખૂબ દુઃખી થયા. જેને મળવા આવ્યા તે ભગવાનનાં દર્શન હવે કેવી રીતે થશે, એ જ ચિંતા તેમને સતાવતી હતી. નારદે તેમને સમજાવ્યું કે ભગવાન ત્યાં ફરી પ્રગટ થશે, પણ બીજા સ્વરૂપે. તેમણે બ્રહ્માજીનો સંદેશ આપ્યો કે રાજા ત્યાં રહીને યજ્ઞ કરે. યજ્ઞ પૂરા થયા પછી તેમને ભગવાનનું લાકડાનું સ્વરૂપ જોવા મળશે.

રાજાએ નારદની વાત માની. તેમણે પહેલાં ભગવાન નૃસિંહની સ્થાપના કરી અને પછી અશ્વમેધ યજ્ઞો શરૂ કર્યા. કથા પ્રમાણે તેમણે એક હજાર યજ્ઞ કર્યા. છેલ્લો યજ્ઞ પૂરો થવાની વેળા હતી ત્યારે એક રાતે રાજાને સ્વપ્નમાં વિષ્ણુનાં દર્શન થયાં. સવારે તેમણે નારદને સ્વપ્નની વાત કહી. નારદે તેમને ધીરજ રાખવા કહ્યું. ભગવાન ફરી દર્શન આપશે એવી રાજાની આશા હવે પાકી થઈ.

છેલ્લા યજ્ઞના અંતે રાજાના માણસોએ સમુદ્રમાં એક અજોડ વૃક્ષ તરતું જોયું. તેની ટોચ પાણીમાં હતી અને મૂળ મોજાં ઉપર દેખાતાં હતાં. તેના પર શંખ અને ચક્રની નિશાનીઓ હતી. રાજાએ નારદને વાત કરી. નારદે કહ્યું કે રાજા જેની રાહ જોતા હતા તે ભગવાન આ રીતે આવ્યા છે. રાજા તેમની સાથે કિનારે ગયા. વૃક્ષ જોઈને તેમને સ્વપ્નમાં જોયેલું સ્વરૂપ યાદ આવ્યું. શંખ અને વાજાંના અવાજ વચ્ચે વૃક્ષને કિનારે લાવી યજ્ઞની વેદી પર રાખવામાં આવ્યું.

રાજાએ નારદને પૂછ્યું કે આ લાકડામાંથી મૂર્તિઓ કોણ બનાવશે. ત્યાં જ આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો. ત્યાં એક વૃદ્ધ સુથાર પોતાના ઓજારો સાથે આવ્યા હતા. અવાજે કહ્યું કે સુથારને અંદર કામ કરવા દો, દરવાજા બંધ રાખો અને પંદર દિવસ કોઈ અંદર ન જુએ. સુથારે રાજાને કહ્યું કે તેઓ આ લાકડામાંથી સ્વપ્નમાં જોયેલાં સ્વરૂપ બનાવશે. કથા કહે છે કે એ વૃદ્ધ સુથારના રૂપમાં ભગવાન નારાયણ પોતે આવ્યા હતા.

રાજાએ સૂચના પ્રમાણે દરવાજા બંધ રાખ્યા અને કામ ચાલ્યું ત્યાં સુધી બહાર વાજાં વગાડવામાં આવ્યાં. પંદરમા દિવસે કામ પૂરું થયું. અંદર જગન્નાથજી, બલભદ્રજી, સુભદ્રાજી અને સુદર્શન ચક્રનાં ચાર સ્વરૂપ પ્રગટ થયાં. તેમને યોગ્ય રંગ અને વસ્ત્રોથી સજાવવાની સૂચના પણ મળી. રાજાએ આ સ્વરૂપ જોયાં ત્યારે તેમની આંખમાં આનંદનાં આંસુ આવ્યાં. નારદે તેમને કહ્યું કે જે ઇચ્છાથી તેઓ ઘર છોડીને આવ્યા હતા તે હવે પૂરી થઈ છે.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ને ભગવાન માટે મંદિર બનાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે પથ્થર ઘડનારા અને બાંધકામ જાણતા કારીગરોને બોલાવ્યા. પછી નારદ સાથે બ્રહ્માજી પાસે ગયા. પોતાના મંદિરમાં ભગવાનની સ્થાપના કરવા તેઓ પોતે આવે એવી વિનંતી કરી. બ્રહ્માજીએ વિનંતી સ્વીકારી અને રાજાને પહેલાં પૃથ્વી પર જઈને બધી તૈયારી કરવા કહ્યું. કથા પ્રમાણે બ્રહ્મલોકમાં રાજા રહ્યા એટલા સમયમાં પૃથ્વી પર ઘણો સમય વીતી ગયો હતો.

રાજા પાછા આવ્યા પછી નારદે મૂર્તિઓને લઈ જવા માટે રથ તૈયાર કરાવ્યા. પદ્મનિધિએ જરૂરી સામાન ભેગો કર્યો અને વિશ્વકર્માએ ત્રણ રથ બનાવ્યા. નારદે ત્રણેય રથની પૂજા કરી. જગન્નાથજી, બલભદ્રજી અને સુભદ્રાજીનાં સ્વરૂપોને રથમાં બિરાજમાન કરવામાં આવ્યાં. બ્રહ્માજી આવ્યા ત્યારે તેમણે ત્રણેય રથ પાસે જઈને નમન કર્યું. પછી શંખ અને વાજાં વાગ્યાં. મૂર્તિઓને સાચવીને રથ પરથી નીચે ઉતારવામાં આવી. બ્રહ્માજીએ સ્નાન અને પૂજા કરાવીને જગન્નાથજી, બલભદ્રજી, સુભદ્રાજી અને સુદર્શનને મંદિરમાં બિરાજમાન કર્યાં.

સ્થાપના પછી બ્રહ્માજીએ ભગવાનને વિનંતી કરી કે તેઓ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને આશીર્વાદ આપે. કથા પ્રમાણે લાકડાની મૂર્તિમાંથી ભગવાન બોલ્યા. તેમણે રાજાને કહ્યું કે તેમની ભક્તિથી તેઓ પ્રસન્ન છે અને આ સ્થાન છોડશે નહીં. જેઠની પૂનમે પોતાનું સ્નાન કરાવવાનું કહ્યું. પછી અષાઢ સુદ બીજે બલભદ્ર અને સુભદ્રા સાથે રથમાં બેસાડીને ગુંડિચા મંડપ સુધી યાત્રા કરાવવાનું કહ્યું.

ભગવાને ગુંડિચા જવાનું કારણ પણ જણાવ્યું. ત્યાં જ રાજાએ યજ્ઞ કર્યા હતા અને ત્યાં જ તેઓ લાકડાના સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. એટલે એ જગ્યા તેમને વહાલી હતી. તેમણે કહ્યું કે તેઓ ત્યાં થોડા દિવસ રહીને ભક્તોને દર્શન આપશે અને પછી પાછા મંદિરે ફરશે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ને નારદ અને પદ્મનિધિની સાથે મળીને ભગવાને કહેલા ઉત્સવો ઉજવ્યા. પુરીની રથયાત્રામાં આજે પણ ગુંડિચા સુધીની યાત્રા અને ત્યાંથી મંદિરે પાછા ફરવાનો પ્રસંગ ઉજવાય છે.

રથયાત્રામાં ભગવાન મંદિરની બહાર આવે છે અને રસ્તે ઊભેલા ભક્તો પણ દર્શન કરી શકે છે. રથ ખેંચવો અને તેની સેવા કરવી એ ભક્તિ વ્યક્ત કરવાની રીત છે. પુરીમાં રાજા પોતે રથની સફાઈ કરે છે. એ વિધિ ભગવાનની સામે સૌ સરખા છે એ વાત યાદ કરાવે છે.

પુરીમાં જેઠની પૂનમે સ્નાન પૂર્ણિમાની વિધિ થાય છે. ત્યાર પછી દેવતાઓ થોડો સમય આરામ કરે છે એવી મંદિરની પરંપરા છે. રથયાત્રાના દિવસે મંદિરના સેવકો પહાંડી નામની વિધિમાં મૂર્તિઓને રથ સુધી લાવે છે. જગન્નાથજીના રથને નંદીઘોષ, બલભદ્રજીના રથને તાલધ્વજ અને સુભદ્રાજીના રથને દર્પદલન કહે છે. પુરીના ગજપતિ રાજા સોનાની સાવરણીથી રથની સફાઈ કરે છે. આ વિધિને છેરા પહંરા કહે છે. પછી ભક્તો દોરડાં ખેંચીને રથોને ગુંડિચા મંદિર લઈ જાય છે.

દેવતાઓ ગુંડિચા મંદિરમાં હોય ત્યારે હેરા પંચમીની વિધિ થાય છે. તેમાં લક્ષ્મીજી જગન્નાથજીને મળવા ગુંડિચા મંદિરે જાય છે એવો પ્રસંગ યાદ કરવામાં આવે છે. થોડા દિવસ પછી રથો મુખ્ય મંદિર તરફ પાછા ફરે છે. આ પાછી યાત્રા બહૂડા યાત્રા કહેવાય છે. ત્યાર પછી સુના બેશમાં દેવતાઓને સોનાનાં આભૂષણોથી સજાવે છે અને અધરપણા વિધિમાં તેમને રથ પર મીઠાશવાળું પીણું ધરાવે છે. નીલાદ્રિ બિજેના દિવસે તેઓ ફરી મંદિરમાં પ્રવેશે છે. પુરીની એક ભક્તિપરંપરા મુજબ, પાછા ફરતાં જગન્નાથજી લક્ષ્મીજીને મનાવવા રસગુલ્લા અર્પે છે.

પુરીમાં કારીગરો દર વર્ષની યાત્રા માટે ત્રણ રથ તૈયાર કરે છે. અમદાવાદમાં અષાઢી બીજે જમાલપુરના જગન્નાથજી મંદિરથી રથો નીકળે છે. પહિંદ વિધિ પછી યાત્રા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. સરસપુરમાં સ્થાનિક લોકો યાત્રામાં આવેલા ભક્તોને જમાડે છે. સાંજે રથો મંદિરે પાછા આવે છે. બંને શહેરોની વિધિ અને યાત્રાનો માર્ગ પોતપોતાની પરંપરા પ્રમાણે છે.