ષટ્તિલા એકાદશી 2024

ષટ્તિલા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ જુદાં હોઈ શકે છે.

ષટ્તિલા એકાદશી વિષ્ણુજીનું વ્રત છે, જેના નામમાં તલના છ ધાર્મિક ઉપયોગનો ઉલ્લેખ છે. કથામાં એક સ્ત્રી શ્રદ્ધાથી ઉપવાસ અને પૂજા કરતી હતી, પરંતુ ગરીબોને ભોજન કે ઉપયોગી વસ્તુઓનું દાન ભાગ્યે જ આપતી. વિષ્ણુજી ભિક્ષુકરૂપે આવ્યા ત્યારે તેણે માટીનો ઢેફો આપ્યો. ભક્તિકથા પ્રમાણે મૃત્યુ પછી તેને સુંદર નિવાસ મળ્યો, પરંતુ ત્યાં અન્ન નહોતું, કારણ કે દયાભર્યું દાન અધૂરું હતું.

તેને દાન સાથે ષટ્તિલા વ્રત પાળવાની શીખ આપવામાં આવી અને તેની સ્થિતિ સુધરી. આનો ભાવ છે કે કડક તપ સાથે કરુણા પણ જરૂરી છે. તલના છ ઉપયોગમાં સ્નાન, શરીરે લેપ, તલજળ અર્પણ, હવન, તલનું ભોજન અને તલદાનનો સમાવેશ થાય છે. વિધિઓ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે અને પરલોકની વાત શ્રદ્ધાની કથા છે, સાબિત ઇતિહાસ નહીં.

ગુજરાતની પોષ વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં માઘ કૃષ્ણ એકાદશી છે. વિષ્ણુપૂજન, દાન અને આરોગ્ય મુજબ વ્રત થાય છે. સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ તથા બારસનું પારણું સ્થાનિક પંચાંગથી તપાસવું જરૂરી છે.

તલ છ રીતે વપરાય છે, નાહવાના પાણીમાં, હોમમાં, રસોઈમાં, દાનમાં, ખાવામાં અને અર્પણમાં. આ એકાદશી પોષ મહિનાની ઠંડીમાં આવે છે, જ્યારે આમ પણ ઋતુ પ્રમાણે તલ અને ગોળ ખવાતાં હોય છે.

વિષ્ણુપૂજન, તલના અર્પણ અને દાન; આરોગ્ય મુજબ વ્રત તથા બારસે પારણું.

તલનો છ રીતે ઉપયોગ થાય છે, પણ આ દિવસ ખરેખર દાન માટે છે. તલ અને ગોળનું દાન થાય છે. ગુજરાતમાં આ એકાદશી ઉત્તરાયણની આસપાસના દિવસોમાં આવે છે, જ્યારે દરેક ઘરમાં તલ અને ગોળ પહેલેથી હોય જ છે.

ગુજરાતની પોષ વદ અગિયારસ એટલે ઉત્તરની માઘ કૃષ્ણ એકાદશી.