હરિયાળી તીજ 2063

ઉત્તર ભારતમાં ચોમાસાની તીજ ઝાડની ડાળે બાંધેલા હીંચકે ઝૂલીને ઊજવાય છે.

તીજ ઉત્તર ભારતના ચોમાસાના અનેક સંબંધિત પરંતુ જુદા તહેવારોનું નામ છે. હરિયાળી તીજ સામાન્ય રીતે શ્રાવણ સુદ ત્રીજે, કજરી તીજ પછીના કૃષ્ણપક્ષમાં અને હરતાલિકા તીજ ભાદરવા સુદ ત્રીજે ઉજવાય છે. ત્રણેયની તારીખ, કથા અને ઉપવાસના નિયમો એકસરખા નથી. હાલના ડેટાબેઝની શ્રાવણ સુદ ત્રીજનો અર્થ ખાસ કરીને હરિયાળી તીજ તરીકે સમજવો યોગ્ય છે.

શૈવ ભક્તિકથામાં પાર્વતીજી શિવજીને પતિરૂપે મેળવવા લાંબી તપશ્ચર્યા કરે છે અને સંકલ્પ છોડતા નથી. અંતે શિવ-પાર્વતીનો મિલન થાય છે, જે અડગ ભક્તિનું પ્રતીક છે. લોકકથામાં પૂર્વજન્મ કે તપના વર્ષોની સંખ્યા જુદી હોવાથી તેને ચોક્કસ ઐતિહાસિક આંકડો ન ગણવો. ચોમાસાનો વરસાદ, લીલો શણગાર, મહેંદી, વૃક્ષોના હીંચકા, લોકગીત અને પિયરની મુલાકાત હરિયાળી તીજને આગવું રૂપ આપે છે.

રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને આસપાસની મહિલાઓ ગીત, પૂજા તથા મિલન કાર્યક્રમો કરે છે. ઘર પ્રમાણે રીત બદલાય છે અને ઉપવાસ સ્વેચ્છિક તથા આરોગ્યને અનુકૂળ હોવો જોઈએ. પંચાંગમાં શ્રાવણ સુદ ત્રીજને બધા તીજની તારીખ ગણવાને બદલે હરિયાળી તીજ તરીકે સ્પષ્ટ કરવું.

આ નોંધ શ્રાવણ સુદ ત્રીજની હરિયાળી તીજ માટે છે: પાર્વતીજીની ભક્તિ, ચોમાસાની લીલોતરી, હીંચકા અને લોકગીતો. કજરી અને હરતાલિકા તીજની તારીખો તથા વિધિઓ અલગ છે.

ઝાડે હીંચકા બાંધીને તેના પર ઝૂલતાં ગીતો ગવાય છે. લીલાં કપડાં પહેરાય છે, મહેંદી મુકાય છે, અને પરણેલી દીકરીઓને પિયરથી સિંધારો મોકલાય છે, જેમાં કપડાં, બંગડી અને મીઠાઈ હોય છે. આ દિવસની મીઠાઈ ઘેવર છે. રાજસ્થાનમાં આ દિવસે જયપુરમાં ગૌરી માતાની મૂર્તિની શોભાયાત્રા નીકળે છે.

ત્રણ જુદી જુદી તીજ પળાય છે, અને ત્રણેય એક જ તહેવાર નથી. શ્રાવણમાં હરિયાળી તીજ આવે છે, તેના પખવાડિયા પછી કજરી તીજ, અને ભાદરવામાં હરતાલિકા તીજ. હરતાલિકા સૌથી કડક છે, અને તે નિર્જળા રખાય છે. રાજસ્થાન અને વ્રજમાં પહેલી તીજ પળાય છે, બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશમાં બીજી, અને નેપાળ, બિહાર તથા દક્ષિણ-પૂર્વમાં ત્રીજી.