ઉત્પન્ના એકાદશી 2024

ઉત્પન્ના એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ જુદાં હોઈ શકે છે.

ઉત્પન્ના એકાદશી વિષ્ણુજીની શક્તિરૂપ એકાદશી દેવીના પ્રાગટ્યની વ્રતકથા સાથે જોડાયેલી છે. કથા મુજબ મુર નામના અસુરે ઇન્દ્ર અને દેવતાઓને તેમના સ્થાનથી દૂર કર્યા. દેવોએ શિવજીની મદદ માગી અને શિવજીએ તેમને વિષ્ણુજી પાસે મોકલ્યા. વિષ્ણુજી ચંદ્રાવતીમાં મુર અને તેના સૈન્ય સામે લડ્યા. બીજા અસુરો હારી ગયા, છતાં મુર સાથેનું યુદ્ધ લાંબું અને કઠિન બન્યું. અંતે વિષ્ણુજી બદ્રિકાશ્રમ નજીકની ગુફામાં વિશ્રામ લેવા ગયા, પરંતુ મુર તેમની પાછળ આવી ઊંઘમાં હુમલો કરવા તૈયાર થયો.

એ સમયે વિષ્ણુજીની દિવ્ય શક્તિમાંથી તેજસ્વી દેવી પ્રગટ થઈ. તેમણે મુરને પડકાર્યો, તેના શસ્ત્રોનો નાશ કર્યો અને તેને હરાવ્યો. વિષ્ણુજી જાગતાં ઘટનાની જાણ થઈ અને તેમણે દેવીને વરદાન માગવા કહ્યું. દેવીએ પોતાના પવિત્ર દિવસે ભક્તિથી વ્રત કરનારને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ અને મુક્તિમાં મદદ મળે એવું વરદાન માગ્યું. અગિયારસની તિથિએ પ્રગટ થયાં હોવાથી વિષ્ણુજીએ તેમનું નામ એકાદશી રાખ્યું. અલગ કથાપાઠમાં યુદ્ધનો સમય અને કેટલીક વિગતો બદલાય છે; મુખ્ય પ્રસંગ દેવીનું પ્રાગટ્ય અને મુરનો પરાજય છે.

ભક્તો આ દિવસથી વર્ષભરના એકાદશી વ્રતનો આરંભ પણ કરે છે. વિષ્ણુ તથા એકાદશી દેવીની પૂજા અને આરોગ્યને અનુકૂળ ઉપવાસ થાય છે. ગુજરાતની કારતક વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની માગશર કૃષ્ણ એકાદશી છે. સ્માર્ત-વૈષ્ણવ દિવસ અને બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગથી જોવો. આ ધાર્મિક કથા છે, સાબિત ઐતિહાસિક યુદ્ધ નહીં.

આ દિવસ ખુદ એકાદશીના જન્મનો છે. માન્યતા છે કે મુર અસુરને હરાવવા આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુમાંથી એકાદશી પ્રગટ થયાં. પરંપરા પ્રમાણે એકાદશીનાં વ્રત શરૂ કરનાર આ એકાદશીથી શરૂઆત કરે છે.

વિષ્ણુપૂજન, એકાદશીની ઉત્પત્તિકથા, આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ અને બારસે યોગ્ય પારણું.

એકાદશીનાં વ્રત શરૂ કરવા માટે આ જ એકાદશી ગણાય છે. જીવનભર એકાદશી કરવાનો સંકલ્પ લેનારા તેને ચોવીસમાંની પહેલી ગણે છે. ઉપવાસ પૂરો રખાય છે. દશમે એકટાણું થાય છે, અગિયારસે કશું જ ખવાતું નથી, અને બારસે પારણાં થાય છે.

ગુજરાતની કારતક વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની માગશર કૃષ્ણ એકાદશી છે; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખો જુદી હોઈ શકે.