વામન જયંતી 2024

ભાદરવા સુદ બારસે વામન જયંતી ઉજવાય છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુએ અદિતિ અને કશ્યપના પુત્ર તરીકે લીધેલા વામન અવતારને યાદ કરવામાં આવે છે. નાનકડા બ્રહ્મચારી બનીને બલિરાજા પાસે ત્રણ ડગલાં જમીન માગવા આવેલા વામન અને પોતાનું વચન પાળવા બધું આપી દેનારા બલિની કથા આ પર્વ સાથે જોડાયેલી છે.

પરીક્ષિત રાજાએ શુકદેવજીને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો. ભગવાન તો બધાના સ્વામી છે, છતાં તેમણે બલિ પાસે ત્રણ ડગલાં જમીન શા માટે માગી? અને બલિએ માગેલું દાન આપ્યું, તોપણ તેમને બાંધવામાં કેમ આવ્યા? શુકદેવજીએ જવાબ આપવા બલિની અગાઉની વાતથી કથા શરૂ કરી.

બલિ પ્રહલાદના પૌત્ર અને વિરોચનના પુત્ર હતા. દેવો અને અસુરો વચ્ચેના યુદ્ધમાં ઇન્દ્રના હાથે તેઓ હારી ગયા હતા અને તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. ભૃગુવંશના ઋષિઓની મદદથી તેમને ફરી જીવન મળ્યું. પછી બલિએ પોતાના ગુરુ શુક્રાચાર્ય અને ભૃગુવંશના ઋષિઓની મનથી સેવા કરી. તેમની કૃપાથી બલિએ વિશ્વજિત યજ્ઞ કર્યો. યજ્ઞની અગ્નિમાંથી દિવ્ય રથ, ઘોડા, સિંહના ચિહ્નવાળો ધ્વજ, ધનુષ, બાણ ભરવાનાં બે ભાથાં અને કવચ મળ્યાં. પ્રહલાદે તેમને કદી ન કરમાતી ફૂલોની માળા આપી અને શુક્રાચાર્યે શંખ આપ્યો.

બલિએ વડીલોને પ્રણામ કર્યા અને પોતાની સેના સાથે ઇન્દ્રની નગરી તરફ પ્રયાણ કર્યું. તેમની શક્તિ જોઈ ઇન્દ્રે ગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે સલાહ માગી. બૃહસ્પતિએ કહ્યું કે આ સમયે બલિને ઋષિઓનું બળ મળેલું છે, એટલે તેમની સામે લડવાથી જીત નહીં મળે. દેવોએ યોગ્ય સમયની રાહ જોવી જોઈએ. દેવો સ્વર્ગ છોડીને છુપાઈ ગયા અને બલિએ ઇન્દ્રની નગરી તથા ત્રણેય લોક પર પોતાનો અધિકાર સ્થાપ્યો. ભૃગુવંશના ઋષિઓના માર્ગદર્શન હેઠળ તેઓ અશ્વમેધ યજ્ઞો કરવા લાગ્યા.

દેવોની માતા અદિતિ પોતાના પુત્રોની આ હાલતથી દુઃખી હતાં. એક દિવસ કશ્યપ ઋષિ ધ્યાનમાંથી ઊઠીને આશ્રમમાં પાછા આવ્યા. આશ્રમમાં ઉદાસી જોઈ તેમણે અદિતિને કારણ પૂછ્યું. અદિતિએ કહ્યું કે તેમના પુત્રો પોતાનું સ્થાન અને સમૃદ્ધિ ગુમાવી બેઠા છે. તેઓ ફરી સુખેથી રહે તે માટે કોઈ ઉપાય બતાવવા તેમણે વિનંતી કરી. કશ્યપે તેમને ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરવા કહ્યું અને પયોવ્રતની રીત સમજાવી. તેમાં બાર દિવસ દૂધનો આહાર રાખીને ભક્તિથી ભગવાનની પૂજા કરવાની હતી.

અદિતિએ મન અને ઇન્દ્રિયોને સંભાળીને વ્રત કર્યું. વ્રતથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન વિષ્ણુ તેમની સામે પ્રગટ થયા. તેમણે પીળાં વસ્ત્રો પહેર્યાં હતાં અને ચાર હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ હતાં. અદિતિ આનંદથી પ્રણામ કરવા ઝૂકી પડ્યાં. લાગણીથી તેમનો અવાજ અટકી ગયો; થોડી વારે તેમણે પ્રાર્થના કરી. ભગવાને કહ્યું કે તેઓ તેમના મનની ઇચ્છા જાણે છે. બલિને એ સમયે ઋષિઓનું રક્ષણ હોવાથી દેવો યુદ્ધથી તેમને હરાવી શકે તેમ નહોતા. તેથી ભગવાને પોતે અદિતિના પુત્ર બનીને દેવોની મદદ કરવાનું વચન આપ્યું.

સમય જતાં ભગવાન અદિતિ અને કશ્યપના પુત્ર તરીકે પ્રગટ થયા. ભાગવતની કથામાં તેમના પ્રાગટ્યનો સમય બારસના બપોરનો કહેવાયો છે. પહેલાં તેઓ પોતાના ચાર હાથવાળા દિવ્ય સ્વરૂપમાં દેખાયા. અદિતિ અને કશ્યપ તેમને જોઈ આનંદ અને આશ્ચર્યમાં પડી ગયાં. પછી તેમની સામે જ ભગવાને નાના કદના બ્રહ્મચારી વામનનું રૂપ લીધું. ઋષિઓએ તેમના જન્મના સંસ્કાર કર્યા.

વામનના જનોઈના સંસ્કાર વખતે સૂર્યદેવે ગાયત્રીનો ઉપદેશ આપ્યો, બૃહસ્પતિએ જનોઈ અને કશ્યપે કમર પર બાંધવાની મુંજની મેખલા આપી. ધરતીએ હરણનું ચામડું, ચંદ્રે દંડ, અદિતિએ વસ્ત્રો અને આકાશના દેવતાએ છત્રી આપી. બ્રહ્માએ કમંડળ, સપ્તર્ષિઓએ કુશ ઘાસ અને સરસ્વતીએ જપમાળા આપી. કુબેરે ભિક્ષાપાત્ર આપ્યું અને ઉમામાતાએ પહેલી ભિક્ષા આપી. વામને અગ્નિની પૂજા અને હોમ કર્યો. નાના બ્રહ્મચારીનું આ રૂપ તેજથી ઝળહળતું હતું.

એ સમયે બલિ નર્મદાના ઉત્તર કિનારે ભૃગુકચ્છ નામના સ્થળે યજ્ઞ કરતા હતા. આ વાત સાંભળીને વામન ત્યાં જવા નીકળ્યા. યજ્ઞમાં બેઠેલા ઋષિઓએ દૂરથી તેમનું તેજ જોયું ત્યારે તેમને થયું કે જાણે સૂર્ય કે અગ્નિદેવ પોતે આવ્યા હોય. હાથમાં દંડ, છત્રી અને કમંડળ લઈને વામન યજ્ઞશાળામાં પ્રવેશ્યા. સૌ ઊભા થઈને તેમના સ્વાગત માટે આગળ આવ્યા.

બલિએ આ તેજસ્વી મહેમાનને આસન આપ્યું, તેમના પગ ધોયા અને એ જળ પોતાના માથે ચઢાવ્યું. તેમણે વામનને આવકારતાં કહ્યું કે તેમના આવવાથી પોતાનો વંશ અને યજ્ઞ પવિત્ર થયાં છે. પછી તેમણે મહેમાનને જે જોઈએ તે માગવા કહ્યું. ગાયો, સોનું, ઘર, અન્ન, ગામ, ઘોડા, હાથી કે રથ—બલિ ઘણું બધું આપવા તૈયાર હતા.

વામને બલિના વંશની દાનશીલતા અને પ્રહલાદની ભક્તિની વાત કરી. તેમણે વિરોચનને પણ યાદ કર્યા, જેમણે બ્રાહ્મણના વેશમાં આવેલા દેવોને પોતાના આયુષ્યનું દાન આપ્યું હતું. પછી વામને કહ્યું કે તેમને પોતાના પગનાં માપથી માત્ર ત્રણ ડગલાં જમીન જોઈએ છે. બલિને આ માગણી ખૂબ નાની લાગી. તેમણે કહ્યું કે પોતે આખો ટાપુ આપી શકે છે; તેમની પાસે માગવા આવેલાને ફરી ક્યાંય માગવું ન પડે એટલું આપવાની તેમની તૈયારી છે.

વામને સમજાવ્યું કે જેનું મન સંતોષ પામતું નથી, તેને ત્રણેય લોક મળે તોપણ પૂરતા નથી લાગતા. ત્રણ ડગલાંથી સંતોષ ન થાય તો એક ટાપુ મળ્યા પછી પણ બીજા ટાપુની ઇચ્છા થશે. પોતાની જરૂર પૂરતું મળે તેમાં સંતોષ રાખવાથી જ સુખ મળે છે. તેમને વધુ કંઈ જોઈતું નહોતું. બલિ હસ્યા અને માગેલી જમીન આપવાની હા પાડી. દાનનો સંકલ્પ કરવા તેમણે પાણીનું પાત્ર હાથમાં લીધું.

ત્યારે શુક્રાચાર્યે બલિને રોક્યા. તેઓ વામનનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખી ગયા હતા. તેમણે કહ્યું કે આ સામાન્ય બ્રહ્મચારી નથી, અદિતિ અને કશ્યપના પુત્ર તરીકે આવેલા વિષ્ણુ છે. તેઓ બલિની સંપત્તિ અને સત્તા લઈને ઇન્દ્રને પાછી આપશે. ત્રણ ડગલાંના વચનમાં જ બધું જતું રહેશે અને ત્રીજું ડગલું આપવા જગ્યા પણ નહીં બચે. પોતાનો અને પરિવારનો નિર્વાહ મુશ્કેલીમાં મૂકે એવું દાન યોગ્ય નથી, એમ કહી શુક્રાચાર્યે બલિને આપેલું વચન પાછું લેવા સમજાવ્યા.

બલિ થોડી વાર શાંત રહીને વિચારતા રહ્યા. પછી તેમણે ગુરુને કહ્યું કે તેઓ પ્રહલાદના પૌત્ર છે; સંપત્તિના લોભે આપેલું વચન કેવી રીતે તોડી શકે? ધન તો મૃત્યુ સમયે છૂટી જ જવાનું છે. દધીચિ અને શિબિ જેવા મહાન લોકોએ બીજાના ભલા માટે પોતાનો જીવ પણ આપ્યો હતો, તો જમીન આપવામાં શો વાંધો? વામન વિષ્ણુ જ હોય, ભલે આશીર્વાદ આપવા આવ્યા હોય કે વિરોધી બનીને, બલિ તેમને માગેલું દાન આપશે. વચન તોડવા કરતાં તેઓ નુકસાન સહન કરવા તૈયાર હતા.

શુક્રાચાર્યને આ જવાબ ગમ્યો નહીં. તેમણે બલિને જલદી સંપત્તિ ગુમાવવાનો શાપ આપ્યો. છતાં બલિ પોતાના નિર્ણયથી હટ્યા નહીં. તેમની પત્ની વિંધ્યાવલી પાણીથી ભરેલો સોનાનો કળશ લઈને આવ્યાં. બલિએ ભગવાનના ચરણ ધોઈને એ જળ માથે લીધું અને પાણી સાથે જમીનના દાનનો સંકલ્પ પૂરો કર્યો. દેવો અને ગંધર્વોએ તેમની નિખાલસ દાનશીલતાની પ્રશંસા કરી અને ફૂલો વરસાવ્યાં.

પછી વામનનું રૂપ વધવા લાગ્યું. જે નાના બ્રહ્મચારી સામે બેઠા હતા, તે હવે વિરાટ ત્રિવિક્રમ સ્વરૂપમાં દેખાયા. બલિ અને યજ્ઞમાં હાજર લોકોએ એ સ્વરૂપમાં પૃથ્વી, સમુદ્રો, પર્વતો, દિશાઓ, આકાશ, તારાઓ અને જુદા જુદા જીવોને જોયાં. ભગવાનના એક પગલાએ પૃથ્વી માપી લીધી. તેમના શરીરે આકાશ અને હાથોએ દિશાઓને આવરી લીધી. બીજા પગલાએ સ્વર્ગ અને ઉપરના લોકો માપી લીધા. ત્રીજું પગલું મૂકવા માટે બલિના અધિકારમાં હવે કોઈ જગ્યા રહી નહીં.

ભગવાનનો ચરણ ઉપર પહોંચ્યો ત્યારે બ્રહ્મા અને ઋષિઓએ તેમની પૂજા કરી. બ્રહ્માએ ચરણ ધોયા. દેવોએ ફૂલ, ચંદન, ધૂપ, દીવા અને સ્તુતિથી વંદન કર્યું. જાંબવાને વાદ્ય વગાડીને ચારેય તરફ ભગવાનના વિજયનો ઉત્સવ જાહેર કર્યો. પરંતુ બલિના અસુર સાથીઓને પોતાના રાજાનું બધું જતું રહ્યું તે જોઈ ગુસ્સો આવ્યો. તેમણે વામનને શત્રુ માનીને હથિયાર ઉપાડ્યાં.

ભગવાનના પાર્ષદો તેમની સામે ઊભા રહ્યા અને યુદ્ધ થયું. પોતાના સાથીઓ માર ખાતા જોઈ બલિએ તેમને અટકાવ્યા. તેમણે કહ્યું કે પહેલાં સમય તેમના પક્ષમાં હતો, હવે રહ્યો નથી. માત્ર પોતાની શક્તિ કે યોજનાથી ભગવાનની ઇચ્છાને બદલી શકાય તેમ નથી. અત્યારે લડવું નહીં, એમ તેમણે સમજાવ્યું. બલિની વાત માની અસુરો પાછા હટી ગયા.

પછી ગરુડે ભગવાનની ઇચ્છા સમજીને બલિને વરુણના પાશથી બાંધ્યા. સંપત્તિ અને રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી પણ બલિ પોતાનું વચન પાળવાના નિર્ણયમાં સ્થિર હતા. ભગવાને પૂછ્યું કે તેમણે ત્રણ ડગલાં જમીન આપવાનું વચન આપ્યું હતું, પણ બે ડગલાંમાં જ બધું માપી લેવાયું છે; હવે ત્રીજું ડગલું ક્યાં મૂકવું? આપેલું વચન પૂરું ન કરી શકવાની વાત કહી તેમણે બલિની ફરી પરીક્ષા કરી.

બલિએ જવાબ આપ્યો કે પોતાનું વચન ખોટું ન પડે તે માટે તેઓ હજી તૈયાર છે. તેમણે ભગવાનને ત્રીજું પગલું પોતાના માથા પર મૂકવા કહ્યું. ધન ગુમાવવું, પદ છીનવાઈ જવું કે બંધાઈ જવું—એ બધાથી વધારે તેમને જૂઠા કહેવાવાનો ડર હતો. તેમણે પોતાના દાદા પ્રહલાદને યાદ કર્યા, જેમણે ભારે દુઃખમાં પણ ભગવાનનો આશરો છોડ્યો નહોતો. બલિએ ભગવાન સામે દ્વેષ રાખ્યો નહીં; બધું ગુમાવ્યા પછી પણ તેમને ભગવાનનો આશરો મળ્યો છે, એવો તેમણે ભાવ વ્યક્ત કર્યો.

એ વખતે પ્રહલાદ ત્યાં આવ્યા. બંધાયેલા હોવાથી બલિ પહેલાંની જેમ તેમનું સ્વાગત કરી શક્યા નહીં. આંખોમાં આંસુ સાથે તેમણે માથું ઝુકાવી પ્રણામ કર્યા. પ્રહલાદે ભગવાનને કહ્યું કે બલિને સત્તા આપનાર પણ તેઓ જ હતા અને હવે તે પાછી લેનાર પણ તેઓ જ છે. સંપત્તિના મોહથી માણસ સાચી સમજ ગુમાવી શકે છે; તેથી આ ઘટનામાં પણ તેમણે ભગવાનની કૃપા જોઈ. વિંધ્યાવલીએ પ્રાર્થના કરી કે જે જગત ભગવાને બનાવ્યું છે, તેને પોતાનું માનીને માણસ દાન આપવાનો અભિમાન કરે છે. બ્રહ્માએ પણ બલિને મુક્ત કરવા વિનંતી કરી, કારણ કે તેમણે પોતાની પાસેનું બધું, પોતાનું શરીર પણ, અર્પણ કરી દીધું હતું.

ભગવાને બલિના વચનપાલનની પ્રશંસા કરી. ધન ગયું, સત્તા ગઈ, શત્રુઓએ બાંધ્યા, પોતાના લોકો દૂર થયા અને ગુરુએ ઠપકો તથા શાપ આપ્યો, છતાં બલિ સત્યથી હટ્યા નહોતા. ભગવાને કહ્યું કે સંપત્તિનું અભિમાન માણસને ભાન ભુલાવી શકે છે, પણ બલિ આટલી કસોટી પછી પણ સ્થિર રહ્યા છે. તેમણે બલિને ભવિષ્યમાં સાવર્ણિ મનુના સમયમાં ઇન્દ્રનું પદ મળવાનું વચન આપ્યું.

ત્યાં સુધી બલિ માટે પાતાળમાં વિશ્વકર્માએ બનાવેલો સમૃદ્ધ લોક રહેવા માટે આપ્યો. ભગવાને તેમને પોતાના પરિવાર અને સાથીઓ સાથે ત્યાં સુખેથી રહેવા કહ્યું. તેમણે બલિ અને તેમના લોકોનું રક્ષણ કરવાનું અને પોતે હંમેશાં તેમની નજીક રહેવાનું વચન આપ્યું. બલિ ત્યાં ભગવાનને જોઈ શકશે અને તેમની કૃપાથી મનની બેચેની તથા આસુરી વૃત્તિ દૂર થશે, એમ પણ કહ્યું.

બલિનો અવાજ લાગણીથી ભરાઈ ગયો. તેમણે ભગવાનની કૃપા માટે વંદન કર્યું. પછી ભગવાન, બ્રહ્મા અને શિવને પ્રણામ કર્યા. તેમનાં બંધન છૂટી ગયાં અને તેઓ પોતાના સાથીઓ સાથે પાતાળમાં મળેલા નિવાસસ્થાને ગયા. પ્રહલાદે પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી. ભગવાને તેમને પોતાના પૌત્ર અને સ્વજનો સાથે ત્યાં રહેવા અને પોતાના દર્શનનો આનંદ પામવા કહ્યું. પ્રહલાદ પણ પ્રણામ કરીને ત્યાં ગયા.

આ તરફ ભગવાને શુક્રાચાર્યને બલિના યજ્ઞની બાકી રહેલી વિધિ પૂરી કરવા કહ્યું. શુક્રાચાર્યે બીજા ઋષિઓ સાથે મળીને યજ્ઞ પૂરો કર્યો. ઇન્દ્રને પોતાનું સ્થાન પાછું મળ્યું અને અદિતિની ઇચ્છા પૂરી થઈ. શુકદેવજીએ આ રીતે પરીક્ષિતને વામનના અવતારની કથા કહી. જે બલિ પાસે ત્રણ ડગલાં માગવા આવ્યા હતા, એ જ ભગવાને અંતે તેમની સત્યનિષ્ઠાને માન આપીને તેમનું રક્ષણ સ્વીકાર્યું.

આ કથામાં અદિતિની પ્રાર્થના, વામનની સંતોષ વિશેની વાત અને બલિનું વચનપાલન સાથે આવે છે. બધું પોતાની માલિકીનું છે એવો ભાવ તૂટે છે, પણ બલિનું સત્ય અને સમર્પણ ટકે છે. ભગવાન તેમની નિષ્ઠાને માન આપીને આશરો અને રક્ષણ આપે છે.

ભક્તો વામન સ્વરૂપે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરે છે અને બલિ-વામનની કથા વાંચે કે સાંભળે છે. મંદિરોમાં દર્શન, શણગાર, આરતી અને ભજન થાય છે. કેટલીક જગ્યાએ ભગવાનને નાના બ્રહ્મચારીનો શણગાર કરીને દંડ, છત્રી અને કમંડળ ધરાવવામાં આવે છે. અન્નદાન કે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન પણ કરવામાં આવે છે.

ઉપવાસની રીત સંપ્રદાય અને મંદિર પ્રમાણે બદલાય છે. ક્યાંક બપોર સુધીનો ઉપવાસ હોય છે, તો કેટલીક વૈષ્ણવ પરંપરામાં વામન જયંતીનો ઉપવાસ અગાઉની એકાદશી સાથે જોડીને રાખવામાં આવે છે. પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે રીત પાળવામાં આવે છે.

ગુજરાતની અનેક પરંપરાઓમાં વામન જયંતી ભાદરવા સુદ બારસ સાથે જોડાયેલી છે. વિષ્ણુ અને કૃષ્ણનાં મંદિરોમાં ઉજવણીની રીત તથા ઉપવાસનો સમય પોતાની પરંપરા પ્રમાણે નક્કી થાય છે. તેની નજીક આવતી પરિવર્તિની કે પાર્શ્વ એકાદશીમાં પણ વામન-બલિની કથા યાદ થાય છે. એકાદશી અને બારસની તિથિ જુદી છે.

કેરળમાં મહાબલિની યાદ ઓણમની લોકપરંપરામાં જીવંત છે. ત્રિક્કાકરા વામનમૂર્તિ મંદિરમાં ચિંગમ મહિનાના અત્તમથી તિરુવોણમ સુધી ઉત્સવ થાય છે. ફૂલોની રંગોળી અને સદ્યાનું સામૂહિક ભોજન તેની ઉજવણીનો ભાગ છે. ઓણમમાં મહાબલિ પોતાની પ્રજાને મળવા પાછા આવે છે એવી માન્યતા છે. ઓણમ કેરળના સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે ઉજવાતો આગવો ઉત્સવ છે.