વટ સાવિત્રી 2021

વટ સાવિત્રી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે થતું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

વટ સાવિત્રી વ્રત મહાભારતના વનપર્વમાં આવતી સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા પર આધારિત છે. રાજકુમારી સાવિત્રી વનમાં પોતાના અંધ અને રાજ્ય ગુમાવેલા પિતા સાથે રહેતા સદાચારી સત્યવાનને પતિ તરીકે પસંદ કરે છે. નારદ ઋષિ ચેતવે છે કે એક વર્ષમાં સત્યવાનનું મૃત્યુ થશે, છતાં સાવિત્રી પોતાનો નિર્ણય બદલે નહીં. નિર્ધારિત દિવસ નજીક આવતાં તે વ્રત પાળે છે અને લાકડાં લેવા સત્યવાન સાથે વનમાં જાય છે. ત્યાં સત્યવાનને અસ્વસ્થતા થાય છે અને વૃક્ષની નીચે સાવિત્રીના ખોળામાં ઢળી પડે છે.

યમરાજ સત્યવાનના પ્રાણ લઈને જાય છે, પરંતુ સાવિત્રી તેમની પાછળ ચાલે છે અને ધર્મ, કરુણા તથા ન્યાય વિશે બુદ્ધિપૂર્વક વાત કરે છે. યમરાજ તેને પાછાં જવા કહી સત્યવાનના જીવન સિવાયનાં વરદાન આપે છે. તે સસરાની દૃષ્ટિ અને રાજ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ, પોતાના પિતાનું કલ્યાણ અને અંતે સત્યવાનથી સંતાનનો આશીર્વાદ માગે છે. પતિ જીવતો હોય ત્યારે જ અંતિમ વરદાન પૂર્ણ થઈ શકે, તેથી યમરાજ સત્યવાનને જીવન પાછું આપે છે. આ કથા માત્ર પતિનિષ્ઠા નહીં, સાવિત્રીની બુદ્ધિ, હિંમત અને ધર્મસંવાદનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

ઘણા સમાજમાં મહિલાઓ વટવૃક્ષની પૂજા, દોરો બાંધવાની વિધિ, કથાશ્રવણ અને પરિવારના કલ્યાણની પ્રાર્થના કરે છે. વટવૃક્ષ લાંબા આયુષ્ય અને આશ્રયનું પ્રતીક છે. ઉત્તર ભારતમાં જેઠ અમાસે અને અન્ય પ્રદેશોમાં વટ પૂર્ણિમાએ વ્રત થાય છે; ગુજરાતી વૈશાખ અમાસના મહિનાનાં નામ પણ અલગ પંચાંગથી સમજવા પડે. એક જ મધ્યાહ્ન અમાસનો નિયમ સૌ માટે પૂરતો નથી.

महाभारत की सावित्री-सत्यवान कथा यम के सामने सावित्री की बुद्धि और साहस दिखाती है। अमावस्या तथा पूर्णिमा के क्षेत्रीय व्रत अलग हैं।

સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ ઉપવાસ કરીને વડ પાસે જાય છે. થડ ફરતે એકી સંખ્યામાં આંટા લઈને દોરો વીંટે છે, અને કથા સાંભળતાં સાંભળતાં વડની પ્રદક્ષિણા કરે છે. વડના મૂળમાં પાણી રેડાય છે. ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતમાં આ વ્રત વૈશાખ મહિનો પૂરો થાય એ વૈશાખ વદ અમાસે થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં આ જ વ્રત પખવાડિયા પછી જેઠ સુદ પૂનમે વટ પૂર્ણિમા તરીકે થાય છે.

ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતમાં આ વ્રત વૈશાખ વદ અમાસે થાય છે. પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારતના મોટા ભાગમાં તે પખવાડિયા પછીની પૂનમે વટ પૂર્ણિમા તરીકે થાય છે. એટલે આ કેલેન્ડરમાં બંને દિવસ અલગ અલગ નોંધાયેલા છે. બિહાર અને નેપાળમાં આ વ્રત વર્ષનાં સ્ત્રીઓનાં મોટાં વ્રતોમાંનું એક ગણાય છે.