દિવાળી 2037

દિવાળી દીવાઓ અને આનંદનો તહેવાર છે. તેની સાથે પ્રદેશ પ્રમાણે જુદી કથાઓ જોડાયેલી છે. અહીં અયોધ્યામાં રામના પાછા આવવાની પરંપરામાં કહેવાતી કથા છે.

રામ ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂરો કરીને અયોધ્યા પાછા આવવાના હતા. સીતા અને લક્ષ્મણ તેમની સાથે હતા. લંકામાં રાવણનો પરાજય થઈ ચૂક્યો હતો. વિભીષણ લંકાના રાજા બન્યા હતા. હવે લાંબા વિયોગ પછી ઘરે પાછા જવાનો સમય આવ્યો હતો.

અયોધ્યામાં ભરત તેમના મોટા ભાઈની રાહ જોતા હતા. રામને વનમાં જવું પડ્યું ત્યારે ભરત અયોધ્યામાં નહોતા. પાછા આવીને તેમણે જે બન્યું હતું તે સાંભળ્યું. તેમણે ગાદી પર બેસવાનું સ્વીકાર્યું નહીં. રામને પાછા લાવવા તેઓ વનમાં ગયા, પણ રામે પિતાનું વચન પાળવા ચૌદ વર્ષ પૂરાં કરવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારે ભરત રામની પાદુકા લઈને પાછા આવ્યા. પાદુકાને રાજગાદી પર રાખીને તેમણે રામના નામે રાજ્ય સંભાળ્યું. પોતે નંદિગ્રામમાં સાદું જીવન જીવતા રહ્યા.

લંકાથી પાછા ફરતાં રામે હનુમાનને આગળ મોકલ્યા. પહેલાં મિત્ર ગુહને પોતાના કુશળ સમાચાર આપવા કહ્યું. પછી ભરતને જણાવવાનું કહ્યું કે પોતે સીતા, લક્ષ્મણ અને સાથીઓ સાથે પાછા આવી રહ્યા છે. હનુમાન નંદિગ્રામ પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે ભરતને તપસ્વી જેવા વેશમાં જોયા. જેમની રાહમાં વર્ષો ગયાં હતાં, એ ભાઈ હવે નજીક આવી રહ્યા છે એવા સમાચાર હનુમાને આપ્યા.

ભરત આનંદથી ભરાઈ ગયા. તેમણે હનુમાનને ભેટીને સમાચારની આખી વાત સાંભળી. પછી શત્રુઘ્નને બોલાવ્યા અને રામના સ્વાગતની તૈયારી કરવા કહ્યું. રસ્તા સમારવામાં આવ્યા. રસ્તા પર પાણી છાંટવામાં આવ્યું, ફૂલ પાથરવામાં આવ્યાં અને ધ્વજ લગાવવામાં આવ્યા. માતાઓ, મંત્રીઓ અને અયોધ્યાના લોકો સ્વાગત કરવા નીકળ્યા.

પુષ્પક વિમાન દેખાયું ત્યારે બધાની નજર તેની તરફ ગઈ. રામ ઊતર્યા અને ભરત તેમની પાસે પહોંચ્યા. વર્ષો પછી ભાઈઓ ફરી ભેટ્યા. રામ માતાઓને નમ્યા. ભરતે સાચવી રાખેલી પાદુકા લાવીને રામના ચરણ પાસે મૂકી. જે જવાબદારી તેમણે ભાઈની ગેરહાજરીમાં સંભાળી હતી તે હવે પાછી સોંપવાની ઘડી આવી હતી.

ભરતે રામને રાજ્ય સ્વીકારવા વિનંતી કરી. રામે સંમતિ આપી. વનવાસનો વેશ બદલાયો. રામ, લક્ષ્મણ અને તેમના સાથીઓ અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યા. રસ્તાઓ પર લોકો દર્શન કરવા ઊભા હતા. વનવાસે ગયેલા રામ હવે સીતા, લક્ષ્મણ અને મુશ્કેલ સમયમાં સાથ આપનાર મિત્રો સાથે પોતાના નગરમાં પાછા આવ્યા હતા.

રાજ્યાભિષેકની તૈયારી થઈ. પવિત્ર નદીઓ અને સમુદ્રોનું જળ મંગાવવામાં આવ્યું. વસિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓએ રામ અને સીતાનો અભિષેક કરાવ્યો. રામે પોતાના સાથીઓનું સન્માન કર્યું. સીતાએ હનુમાનને હાર આપ્યો. અયોધ્યાનો લાંબો વિયોગ પૂરો થયો અને રામે રાજ્યનો કાર્યભાર સ્વીકાર્યો.

દિવાળીની લોકપરંપરા રામની આ ઘરવાપસીની ખુશીને દીવાઓ સાથે યાદ કરે છે. વર્ષો સુધી રાહ જોનાર પરિવાર અને નગરમાં ફરી ભેગાં થવાનો આનંદ છવાયો.

દિવાળી પ્રકાશ, આશા અને નવી શરૂઆતનો તહેવાર છે. શ્રીરામના અયોધ્યા આગમન, લક્ષ્મીપૂજન અને જુદી પ્રાદેશિક પરંપરાઓ સાથે તેનો સંબંધ છે. જૈન અને શીખ સમુદાયોની આ સમયની ઉજવણીઓના પોતાના અલગ ધાર્મિક અર્થ છે.

આજે લોકો ઘરો સાફ કરે છે, રંગોળી અને તોરણથી સજાવે છે, દીવા પ્રગટાવે છે અને સ્નેહીઓને મળે છે. અનેક પરિવારોમાં લક્ષ્મીપૂજન થાય છે. ગુજરાતમાં ઘણા વેપારી પરિવારો ચોપડાપૂજન કરે છે અને ત્યાર પછીના નવા વર્ષે શુભેચ્છાઓ આપે છે.

ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં બીજા દિવસે નવું વર્ષ બેસે છે, એટલે ત્યાં દિવાળી ઉજવણીનું શિખર નહીં, પણ નવા વર્ષની આગલી રાત છે. બંગાળમાં આ જ રાતે કાલીપૂજા થાય છે, અને લક્ષ્મીજીને બદલે દેવીના ઉગ્ર સ્વરૂપની આરાધના થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આગલા દિવસની સવાર, નરક ચતુર્દશી, વધારે મહત્ત્વની ગણાય છે, અને એ દિવસે પરોઢ પહેલાં તેલ ચોળીને સ્નાન થાય છે. જૈનો આ રાતને ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણની રાત તરીકે પાળે છે, અને શીખો બંદી છોડ દિવસ તરીકે.