દિવાળી

દિવાળીની એક જ કથા નથી. જુદા જુદા પ્રદેશોમાં આ રાત સાથે જુદી જુદી કથાઓ જોડાયેલી છે. રામાયણની પરંપરા પ્રમાણે ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂરો કરી અને રાવણ પર વિજય મેળવીને શ્રીરામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણજી અયોધ્યા પાછા ફર્યા, તેની યાદમાં દીવા પ્રગટે છે. વૈષ્ણવ પરંપરા આ સમયને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કરેલા નરકાસુરના વધ સાથે પણ જોડે છે. ઘણાં ઘરોમાં આ રાતનું કેન્દ્ર લક્ષ્મીપૂજન છે. તેમાં સદ્બુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ અને શુભ શરૂઆત માટે પ્રાર્થના થાય છે. ગુજરાતમાં દિવાળી સાથે વિક્રમ સંવતનું જૂનું વર્ષ પૂરું થાય છે, અને તેના પછી તરત બેસતું વર્ષ, એટલે કે ગુજરાતી નવું વર્ષ આવે છે. ઘર, દુકાન અને ઓફિસ સાફ કરીને રોશનીથી શણગારાય છે, રંગોળી પુરાય છે, દીવા થાય છે, મીઠાઈ વહેંચાય છે અને પરિવાર ભેગો થઈને લક્ષ્મી-ગણેશનું પૂજન કરે છે. દરેક કથા જુદી વાત પર ભાર મૂકે છે, પણ બધી મળીને દિવાળીને પ્રકાશ, નવી શરૂઆત, ધર્મ અને આશાનો તહેવાર બનાવે છે.

દિવાળીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

દિવાળી પહેલાંના દિવસોમાં ઘર સાફ થાય છે અને ધોળાય છે. ઉંબરે રંગોળી પુરાય છે, અને સાંજ પડતાં ભીંતો અને બારીઓ પર દીવા મુકાય છે. ગુજરાતી નવું વર્ષ બીજા દિવસે સવારે બેસે છે, એટલે વેપારીઓ આ દિવસે નવા ચોપડાનું પૂજન કરે છે, જેને ચોપડાપૂજન કહે છે.

ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં બીજા દિવસે નવું વર્ષ બેસે છે, એટલે ત્યાં દિવાળી ઉજવણીનું શિખર નહીં, પણ નવા વર્ષની આગલી રાત છે. બંગાળમાં આ જ રાતે કાલીપૂજા થાય છે, અને લક્ષ્મીજીને બદલે દેવીના ઉગ્ર સ્વરૂપની આરાધના થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આગલા દિવસની સવાર, નરક ચતુર્દશી, વધારે મહત્ત્વની ગણાય છે, અને એ દિવસે પરોઢ પહેલાં તેલ ચોળીને સ્નાન થાય છે. જૈનો આ રાતને ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણની રાત તરીકે પાળે છે, અને શીખો બંદી છોડ દિવસ તરીકે.