ગંગા દશેરા 1981

જેઠ સુદ દશમે ગંગા દશેરા ઉજવાય છે. આ દિવસે ગંગાજી સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યાં હતાં એવી માન્યતા છે. ભગીરથના પ્રયત્નથી ગંગા પૃથ્વી પર ઊતરી તેની કથા વાલ્મીકિ રામાયણમાં વિશ્વામિત્ર રામને કહે છે.

અયોધ્યામાં સગર નામના રાજા હતા. તેમને કેશિની અને સુમતિ નામની બે રાણીઓ હતી, પણ સંતાન નહોતું. રાજાએ રાણીઓ સાથે ઋષિ ભૃગુના આશ્રમ પાસે તપ કર્યું. પ્રસન્ન થયેલા ઋષિએ કહ્યું કે એક રાણીને વંશ આગળ વધારનાર એક પુત્ર અને બીજીને સાઠ હજાર પુત્રો થશે. કેશિનીએ એક પુત્ર પસંદ કર્યો અને સુમતિએ સાઠ હજાર પુત્રોનું વરદાન લીધું.

કેશિનીને અસમંજસ નામનો પુત્ર થયો. સુમતિના ગર્ભમાંથી નીકળેલા તુંબડામાંથી સાઠ હજાર બાળકો મળ્યાં, જેમને ઘી ભરેલાં માટલાંમાં ઉછેરવામાં આવ્યાં. અસમંજસ મોટો થયો ત્યારે બાળકોને સરયૂમાં ફેંકીને દુઃખ આપતો. તેના આ વર્તનને કારણે તેને નગરમાંથી કાઢવામાં આવ્યો. તેનો પુત્ર અંશુમાન સારા સ્વભાવનો હતો અને સૌની સાથે આદરથી વર્તતો.

એક વખત સગરે અશ્વમેધ યજ્ઞ શરૂ કર્યો. યજ્ઞનો ઘોડો છોડવામાં આવ્યો અને તેની રક્ષાની જવાબદારી અંશુમાનને મળી. પણ ઘોડો ચોરાઈ ગયો. યજ્ઞ અધૂરો રહે એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ. સગરે પોતાના સાઠ હજાર પુત્રોને ઘોડો શોધવા મોકલ્યા. દીક્ષા લીધેલી હોવાથી પોતે યજ્ઞસ્થળ છોડીને જઈ શકતા નહોતા.

રાજકુમારોએ પૃથ્વી પર શોધ કરી, પણ ઘોડો મળ્યો નહીં. પછી તેઓ જમીન ખોદવા લાગ્યા. તેમના ખોદકામથી અનેક જીવોને પીડા થઈ અને દેવો બ્રહ્મા પાસે પહોંચ્યા. રાજકુમારો પાછા આવ્યા ત્યારે સગરે ઘોડો શોધ્યા વિના પાછા ન આવવા કહ્યું. તેઓ ફરી નીકળ્યા અને પૃથ્વીની નીચે સુધી પહોંચ્યા. માર્ગમાં દિશાઓને આધાર આપતા વિશાળ હાથીઓને નમન કરીને આગળ વધ્યા.

છેવટે તેમને કપિલ ઋષિ દેખાયા. તેમની પાસે જ યજ્ઞનો ઘોડો ચરતો હતો. રાજકુમારોએ માની લીધું કે ઋષિએ જ ઘોડો ચોર્યો છે. ક્રોધમાં તેઓ વૃક્ષો, પથ્થરો અને ઓજારો લઈને તેમની તરફ દોડ્યા. કપિલે હુંકાર કર્યો અને તેમના પ્રભાવથી સગરના બધા પુત્રો ભસ્મ થઈ ગયા.

ઘણો સમય વીત્યો છતાં પુત્રો પાછા ન આવ્યા એટલે સગરે અંશુમાનને મોકલ્યો. અંશુમાન વડીલોને આદર આપતો અને માર્ગ પૂછતો આગળ વધ્યો. જ્યાં તેના કાકાઓની ભસ્મ પડી હતી ત્યાં પહોંચીને તે દુઃખી થયો. નજીકમાં ઘોડો પણ દેખાયો. તેણે મૃત સ્વજનોને જળ અર્પણ કરવા પાણી શોધ્યું, પણ પાણી મળ્યું નહીં.

ત્યારે ગરુડ ત્યાં આવ્યા. સુમતિ તેમનાં બહેન હતાં. તેમણે અંશુમાનને કહ્યું કે કપિલના પ્રભાવથી ભસ્મ થયેલા આ પુત્રોના ઉદ્ધાર માટે ગંગાનું જળ જોઈએ. ગંગા તેમની ભસ્મ પર વહેશે ત્યારે તેમને સ્વર્ગ મળશે. અંશુમાન ઘોડો લઈને પાછો આવ્યો અને સગરને બધી વાત કહી. યજ્ઞ પૂરો થયો, પણ ગંગાને નીચે લાવવાનો ઉપાય સગરને મળ્યો નહીં.

સગર પછી અંશુમાન રાજા થયો. આગળ રાજ્ય પોતાના પુત્ર દિલીપને સોંપીને તેણે પણ ગંગા માટે તપ કર્યું, પરંતુ ઇચ્છા પૂરી થઈ નહીં. દિલીપને પણ પૂર્વજોના ઉદ્ધારની ચિંતા રહેતી. તેમના જીવનમાં પણ આ કામ અધૂરું રહ્યું. દિલીપ પછી તેમના પુત્ર ભગીરથે રાજ્ય સંભાળ્યું.

ભગીરથે રાજ્યનો વહીવટ મંત્રીઓને સોંપ્યો અને ગોકર્ણમાં તપ કરવા ગયા. તેમણે લાંબો સમય કઠિન તપ કર્યું. છેવટે બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા અને વરદાન માગવા કહ્યું. ભગીરથે ગંગાના જળથી પૂર્વજોના ઉદ્ધારની અને પોતાનો વંશ આગળ વધે તે માટે સંતાનની ઇચ્છા જણાવી.

બ્રહ્માએ ઇચ્છા સ્વીકારી, પણ એક મુશ્કેલી કહી. સ્વર્ગમાંથી પડતી ગંગાનો વેગ પૃથ્વી સહન કરી શકે તેમ નહોતો. ગંગાને ઝીલવા માટે શિવજીની મદદ જરૂરી હતી. ભગીરથે હવે શિવજીની આરાધના શરૂ કરી. એક વર્ષ પછી શિવજી પ્રસન્ન થયા અને ગંગાને પોતાના મસ્તક પર ઝીલવાનું સ્વીકાર્યું.

ગંગા પ્રચંડ વેગથી નીચે ઊતરી. તેમને થયું કે પોતાના પ્રવાહથી શિવજીને પણ નીચે ખેંચી જશે. શિવજીએ આ અભિમાન જાણીને તેમને પોતાની જટામાં રોકી લીધાં. ગંગા જટાની અંદર ફરતી રહી, પણ બહાર નીકળવાનો માર્ગ મળ્યો નહીં. ગંગા નીચે ન આવતાં ભગીરથે ફરી શિવજીને પ્રસન્ન કર્યા.

શિવજીએ ગંગાને છોડ્યાં ત્યારે તેમના સાત પ્રવાહ થયા. ત્રણ પૂર્વ તરફ અને ત્રણ પશ્ચિમ તરફ વહ્યા. સાતમો પ્રવાહ ભગીરથના રથની પાછળ ચાલ્યો. દેવો અને ઋષિઓ આ અદ્ભુત અવતરણ જોવા આવ્યા. ભગીરથ આગળ જતા અને ગંગા તેમનો માર્ગ અનુસરતાં.

આગળ જતાં ગંગાનો પ્રવાહ જહ્નુ ઋષિના યજ્ઞસ્થળમાં ફરી વળ્યો. ઋષિ ક્રોધિત થયા અને આખો પ્રવાહ પી ગયા. દેવો અને ઋષિઓએ તેમને પ્રસન્ન કર્યા અને ગંગાને તેમની પુત્રી તરીકે સ્વીકારવા વિનંતી કરી. જહ્નુએ ગંગાને પોતાના કાનમાંથી ફરી બહાર વહેતાં કર્યા. તેથી ગંગા જાહ્નવી નામે પણ ઓળખાયાં. હવે તેઓ ફરી ભગીરથની પાછળ વહેવા લાગ્યાં.

ગંગા સમુદ્ર સુધી પહોંચી અને ત્યાંથી પાતાળમાં જ્યાં સગરના પુત્રોની ભસ્મ હતી ત્યાં ગઈ. તેમનું પવિત્ર જળ ભસ્મ પર વહ્યું. બ્રહ્માએ ભગીરથને કહ્યું કે તેમના પ્રયત્નથી સાઠ હજાર પૂર્વજોનો ઉદ્ધાર થયો છે અને તેઓ સ્વર્ગને પામ્યા છે. ભગીરથના નામથી ગંગા ભાગીરથી કહેવાશે અને ત્રણ લોકમાં વહેતી હોવાથી ત્રિપથગા નામે પણ ઓળખાશે.

ભગીરથે ગંગાજળથી પૂર્વજોની અંતિમ વિધિઓ પૂરી કરી. પેઢીઓથી અધૂરું રહેલું કામ પૂર્ણ થયું. પછી તેઓ પોતાની રાજધાની પાછા ફર્યા અને ફરી પ્રજાની સંભાળ લીધી. તેમને પાછા જોઈને રાજ્યના લોકો આનંદિત થયા.

ગંગા દશેરા ગંગાના પૃથ્વી પર અવતરણનું સ્મરણ છે. ભગીરથની કથામાં પેઢીઓથી અધૂરા રહેલા કામ માટે સતત પ્રયત્ન અને પૂર્વજો માટેની કાળજી આવે છે. ગંગા પ્રત્યેના આદર સાથે નદી અને ઘાટની સ્વચ્છતા રાખવાનો ભાવ પણ આજની ઉજવણીમાં જોડાય છે.

ભક્તો ગંગાના ઘાટે સ્નાન, ગંગાપૂજા અને પ્રાર્થના કરે છે. આરતી અને દાનની પણ પરંપરા છે. કેટલાક લોકો પૂર્વજોને જળ અર્પણ કરે છે. પૂજા અને દાનની રીત પોતાની પરિવારપરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે.

હરિદ્વાર, પ્રયાગરાજ, વારાણસી અને ગઢમુક્તેશ્વર જેવા ગંગાકિનારાના સ્થળોએ ભક્તો ઘાટે ભેગા થાય છે. બીજા પ્રદેશોમાં પણ પરિવાર અને મંદિરો પોતાની રીતે ગંગાજીનું પૂજન કરે છે. આ જેઠ સુદ દશમનો તહેવાર છે. આસો માસના વિજયાદશમીના દશેરાની તિથિ જુદી છે.