જીવિત્પુત્રિકા વ્રત 2023

જીવિત્પુત્રિકા વ્રત હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાય છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને ત્યાંના પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

જીવિત્પુત્રિકા વ્રત, જેને મોટે ભાગે જિતિયા કહે છે, સંતાનોના કુશળ માટે માતાઓ રાખે છે તે કઠણ વ્રત છે. ખાસ કરીને બિહાર, ઝારખંડ, પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ અને નેપાળમાં એ પળાય છે. એની સૌથી જાણીતી કથાઓમાંની એક દયાળુ રાજકુમાર જીમૂતવાહનની છે. જીમૂતવાહનને ખબર પડે છે કે ગરુડજી નિયમિત રીતે એક નાગને પોતાનો આહાર બનાવે છે. ત્યાં તેમને શંખચૂડ નામનો નાગ યુવક મળે છે, જે પોતાના સમાજને બચાવવા પોતાનો ભોગ આપવા તૈયાર છે. જીમૂતવાહન છાનામાના એ યુવકની જગ્યાએ પોતાનું શરીર ધરી દે છે. આ અસાધારણ ત્યાગની જાણ થતાં ગરુડજીનું મન પીગળી જાય છે. તેઓ નાગોને મારવાનું બંધ કરે છે, અને જેમણે દુઃખ વેઠ્યું હતું તેમને ફરી જીવન આપે છે. આમ આ કથા બીજાના સંતાન અને જીવનની નિઃસ્વાર્થ રક્ષાને વ્રતના કેન્દ્રમાં મૂકે છે. માતાઓ પરંપરા પ્રમાણે દિવસ-રાત કડક, અને ઘણી વાર નિર્જળા ઉપવાસ કરે છે, સંતાનોના આરોગ્ય અને લાંબા આયુષ્ય માટે પૂજા કરે છે, અને સ્થાનિક તિથિ અને પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે વ્રત પૂરું કરે છે.

આ વ્રત માત્ર ઉપવાસનો એક દિવસ નહીં, ત્રણ દિવસની પરંપરા છે. સપ્તમીએ નાહાય-ખાયમાં સ્નાન અને પરંપરાગત ભોજન, અષ્ટમીએ ઘણી માતાઓ કઠોર વ્રત, જીમૂતવાહનની કથા અને જિતિયા દોરાનું ધારણ કરે છે. નવમીના સ્થાનિક સમય પ્રમાણે પારણું થાય છે. ચીલ અને શિયાળની બીજી લોકકથામાં નિષ્ઠા અને કપટ વચ્ચેનો ભેદ બતાવાય છે. તેની વિગતો ઘરો પ્રમાણે બદલાય છે; તેને સાબિત ઇતિહાસ ન ગણવો.

જીમૂતવાહનની કરુણા અને સંતાનના કલ્યાણ માટે માતાની પ્રાર્થના; ઉપવાસ ભક્તિની રીત છે, સ્વાસ્થ્યની ખાતરી નહીં.

સપ્તમી નાહાય-ખાય, અષ્ટમી કથા તથા ઘરપરંપરા મુજબ વ્રત, જિતિયા દોરો અને નવમી પારણું; કઠોર નિર્જળ ઉપવાસ સૌ માટે સલામત નથી.

આ નિર્જળા ઉપવાસ લગભગ 36 કલાકનો હોય છે. સાતમની સાંજે જમ્યા પછી એ શરૂ થાય છે અને નોમની સવારે છૂટે છે.

બિહાર, ઝારખંડ, પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ અને નેપાળ તરાઈ; ઉત્તર ભારતીય આશ્વિન કૃષ્ણ અષ્ટમી અમાન્ત પદ્ધતિમાં ભાદરવા વદ આઠમને સમકક્ષ છે. પારણું સ્થાનિક રીતે ચકાસવું.