કુંભ મેળો

પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, નાશિક અને ઉજ્જૈન ખાતે યોજાતો હિન્દુ તીર્થમેળો.

કુંભ મેળો પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, નાશિક અને ઉજ્જૈનમાં યોજાતો હિન્દુ ધર્મનો વિશાળ તીર્થમેળો છે. તેની જાણીતી ધાર્મિક કથા સમુદ્રમંથનથી શરૂ થાય છે. પરંપરા પ્રમાણે દેવો અને અસુરોએ અમૃત મેળવવા મંદર પર્વતને મંથનદંડ અને વાસુકિ નાગને દોરડું બનાવ્યું. મંથનમાંથી અનેક દિવ્ય વસ્તુઓ સાથે સંકટો પણ પ્રગટ થયાં. અંતે ધન્વંતરિ ભગવાન અમૃતનો કુંભ લઈને આવ્યા. પછીની તીર્થપરંપરામાં અમૃતનાં ટીપાં ચાર કુંભસ્થળો સાથે જોડાયાં હોવાનું કહેવાય છે. આ પવિત્ર કથા મેળાના આધ્યાત્મિક અર્થને સમજાવે છે; ચારેય સ્થળે મેળાની ઐતિહાસિક શરૂઆતનો પુરાવો નથી.

પ્રયાગરાજમાં સંગમ, હરિદ્વારમાં ગંગા, નાશિકમાં ગોદાવરી અને ઉજ્જૈનમાં શિપ્રા નદી પાસે અલગ તીર્થપરંપરા છે. ભક્તો સ્નાન, પૂજા, દાન, સત્સંગ અને સાધુસંતોના દર્શન માટે આવે છે. વિવિધ અખાડાઓની શોભાયાત્રાઓ કેટલાક મુખ્ય સ્નાનપ્રસંગોનું ખાસ આકર્ષણ છે. આ યાત્રામાં સંયમ, સેવા અને વિવિધ સંપ્રદાયોનો મેળાપ પણ મહત્વનો છે.

કુંભની તારીખ સ્થળ પ્રમાણે ગુરુ, સૂર્ય અને અન્ય પંચાંગ પરિસ્થિતિઓના વિશેષ નિયમોથી નક્કી થાય છે. કુંભ, અર્ધકુંભ અને મહાકુંભ જેવા નામોને એકસરખા ન ગણવા. મેળો અનેક દિવસ ચાલે છે અને મુખ્ય સ્નાનની તારીખો અલગથી તપાસવી પડે છે. યુનેસ્કોએ કુંભ મેળાને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસામાં સ્થાન આપ્યું છે.

કુંભ મેળો પવિત્ર સ્નાન, સંતોના સત્સંગ, દાન અને ધાર્મિક પરંપરાઓનો વિશાળ મેળાવડો છે. તેની તારીખ સ્થળ પ્રમાણેના ગ્રહસ્થિતિના નિયમોથી નક્કી થાય છે; એક જ વાર્ષિક તિથિ લાગુ પડતી નથી.

ભક્તો તીર્થસ્નાન, પૂજા, દાન, સત્સંગ અને સંતોના દર્શન કરે છે. મુખ્ય સ્નાન તથા અખાડાની શોભાયાત્રાના દિવસો દરેક મેળા પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

કુંભના ચાર આગવા તીર્થ છે: ગંગા-યમુનાના સંગમ પર પ્રયાગરાજ, ગંગા કિનારે હરિદ્વાર, ગોદાવરી પર નાશિક-ત્ર્યંબકેશ્વર અને ક્ષિપ્રા પર ઉજ્જૈન. દરેક સ્થળની જ્યોતિષીય ગણતરી અને મુખ્ય સ્નાનદિવસ અલગ હોય છે. અર્ધકુંભ અને અન્ય નામવાળા મેળાને સ્થળ અને વર્ષ પ્રમાણે ઓળખવા; દર ચાર કે બાર વર્ષે એકસરખો કાર્યક્રમ આપમેળે ન બનાવવો.