મહાશિવરાત્રી 2024

મહાશિવરાત્રી ભગવાન શિવની આરાધનાની રાત છે. શિવપુરાણની વ્રતકથામાં એક શિકારી અને હરણોના પરિવારનો પ્રસંગ આવે છે.

જંગલમાં ગુરુદ્રુહ નામનો શિકારી રહેતો હતો. તે હરણોનો શિકાર કરતો અને ચોરી પણ કરતો. એક દિવસ તેના ઘરમાં ખાવાનું નહોતું. માતાપિતા અને પત્નીએ તેને ભોજન લાવવા કહ્યું. તે ધનુષબાણ લઈને નીકળ્યો, પણ આખો દિવસ ફર્યા પછી પણ શિકાર મળ્યો નહીં.

સૂરજ આથમી ગયો. ખાલી હાથે ઘરે કેવી રીતે જવું એ વિચારતાં તે એક જળાશય પાસે આવ્યો. તેને લાગ્યું કે કોઈ પ્રાણી પાણી પીવા આવશે. થોડું પાણી લઈને તે બીલીના ઝાડ પર ચઢ્યો. ઝાડ નીચે શિવલિંગ હતું, પણ તેને ખબર નહોતી. એ રાત શિવરાત્રીની હતી એ પણ તેને ખબર નહોતી.

રાતના પહેલા પ્રહરમાં એક હરણી પાણી પીવા આવી. શિકાર મળ્યો જોઈ તેણે ધનુષ પર બાણ ચઢાવ્યું. તેની હલચલથી થોડું પાણી ઢોળાયું અને બીલીનાં પાન નીચે પડ્યાં. પાણી અને પાન શિવલિંગ પર પડ્યાં. કથા કહે છે કે આ રીતે અજાણતાં તેની પહેલા પ્રહરની પૂજા થઈ.

અવાજ સાંભળીને હરણી ચમકી. તેણે શિકારીને જોયો અને પૂછ્યું કે તે શું કરવા માગે છે. શિકારીએ કહ્યું કે ઘરે પરિવાર ભૂખ્યો છે અને તેને મારીને ખાવાનું લઈ જશે. હરણી બોલી, “મારાં બચ્ચાં ઘરે છે. એમને મારી બહેન કે તેમના પિતાની સંભાળમાં મૂકીને પાછી આવીશ.”

શિકારીને વિશ્વાસ આવ્યો નહીં. હરણી ફરી બોલી. તેણે સત્ય અને આપેલા વચનની વાત કરી. પાછી ન આવે તો વચન તોડવાનું પાપ પોતાને લાગે એમ કહ્યું. આખરે શિકારીએ તેને જવા દીધી. હરણી પાણી પીને પાછી ગઈ. શિકારી ઝાડ પર જાગતો રહ્યો.

બીજા પ્રહરમાં પહેલી હરણીની બહેન આવી. તે પોતાની બહેનને શોધતી હતી અને તેને પણ તરસ લાગી હતી. શિકારીએ ફરી બાણ ચઢાવ્યું. તેની હલચલથી ફરી પાણી અને બીલીપત્ર નીચે પડ્યાં. બીજા પ્રહરની પૂજા પણ અજાણતાં થઈ.

આ હરણીએ પણ પોતાનાં બચ્ચાંની સંભાળ સોંપીને પાછી આવવાની વિનંતી કરી. શિકારી ફરી શંકામાં પડ્યો, પણ તેણે વચન આપ્યું અને શિકારીએ જવા દીધી. રાત આગળ વધતી રહી. શિકારીને ભોજન પણ મળ્યું નહોતું અને ઊંઘ પણ આવી નહોતી.

ત્રીજા પ્રહરમાં એક હરણ આવ્યું. હરણીઓ મોડાં પડતાં તે તેમને શોધવા નીકળ્યું હતું. શિકારીએ બાણ ચઢાવ્યું અને ફરી બીલીપત્ર શિવલિંગ પર પડ્યાં. હરણને તેણે પોતાના ભૂખ્યા પરિવારની વાત કરી. હરણે પણ બચ્ચાંને મળી તેમને સમજાવી પાછું આવવાની વિનંતી કરી.

શિકારીએ કહ્યું, “અહીં જે આવે છે તે પાછા આવવાનું કહીને જતું રહે છે. હજી કોઈ પાછું આવ્યું નથી.” હરણે પોતાનું વચન સાચું હોવાનું કહ્યું. આખરે શિકારીએ તેને પણ જવા દીધું.

ઘરે હરણ અને બંને હરણીઓ મળ્યાં. ત્રણેયને ખબર પડી કે બધાએ પાછા જવાનું વચન આપ્યું છે. મોટી હરણીએ કહ્યું કે પહેલાં પોતે વચન આપ્યું હોવાથી પોતે જશે અને બાકીનાં બચ્ચાં પાસે રહે. બીજી હરણીએ પોતે જવાની વાત કરી. હરણે કહ્યું કે બંને માતાઓ બચ્ચાં પાસે રહે અને પોતે જાય. આખરે ત્રણેયે આપેલું વચન પાળીને પાછા જવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ નીકળ્યાં ત્યારે બચ્ચાં પણ તેમની પાછળ આવ્યાં.

શિકારીએ આખા પરિવારને આવતો જોયો. તેણે ફરી બાણ ચઢાવ્યું. પાણી અને પાન નીચે પડ્યાં અને ચોથા પ્રહરની પૂજા થઈ. હરણોએ કહ્યું કે તેઓ વચન પ્રમાણે પાછાં આવી ગયાં છે.

હવે શિકારીના મનમાં ફેરફાર થયો. સામે ઊભેલાં પ્રાણીઓ પોતાનો જીવ બચાવી શકે એમ હતાં, છતાં આપેલું વચન પાળવા પાછાં આવ્યાં હતાં. તેને પોતાના જીવનનો વિચાર આવ્યો. પોતે બીજાને પીડા આપીને પોતાનું અને પરિવારનું પેટ ભરતો રહ્યો હતો. તેણે ધનુષ પરથી બાણ ઉતાર્યું અને હરણોના પરિવારને જીવતાં જવા દીધાં.

ત્યારે શિવજી પ્રગટ થયા. તેમણે શિકારીને આશીર્વાદ આપીને વરદાન માગવા કહ્યું. શિકારી તેમના ચરણોમાં નમ્યો. શિવપુરાણની આ કથામાં શિવજી તેને ગુહ નામ આપે છે. શૃંગવેરપુરમાં તેને સ્થાન મળશે અને રામ તેની સાથે મિત્રતા કરશે એવું વરદાન આપે છે.

હરણોના પરિવારે પણ શિવજીને નમન કર્યું. કથા પ્રમાણે તેમને હરણયોનિમાંથી મુક્તિ મળી. જે શિકારી રાત્રે પ્રાણીને મારવાની રાહ જોતો હતો તેણે સવારે આખા પરિવારને જીવદાન આપ્યું. પછી શિવજીના વરદાન પ્રમાણે રામની કૃપા મેળવીને તેણે અંતે શિવસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, એમ આ કથામાં કહેવાયું છે.

મહાશિવરાત્રી ભગવાન શિવની ભક્તિ, રક્ષણ અને શિવ-શક્તિના ભાવ સાથે જોડાયેલી પવિત્ર રાત છે. પૂજા માટે સ્થાનિક નિશીથકાળની ગણતરી જરૂરી છે.

ભક્તો શિવલિંગનો અભિષેક કરે છે, બીલીપત્ર અર્પણ કરે છે અને “ૐ નમઃ શિવાય”નો જપ કરે છે. ઘણા મંદિરોમાં રાતના ચાર પ્રહરની પૂજા થાય છે. ઉપવાસ અને જાગરણની રીત પોતાની તબિયત અને પરંપરા પ્રમાણે રાખવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં સોમનાથ અને જૂનાગઢનો ભવનાથ મેળો જાણીતા છે. કાશી, ઉજ્જૈન અને નેપાળના પશુપતિનાથમાં પણ વિશેષ ઉજવણી થાય છે; કાશ્મીરી પંડિતોમાં હેરથની આગવી રીત છે.