મત્સ્ય જયંતી 2016

મત્સ્ય જયંતી ભગવાન વિષ્ણુના મત્સ્ય અવતારનું સ્મરણ કરાવે છે. હિંદુ પરંપરાની પ્રલયકથામાં મત્સ્ય સ્વરૂપે ભગવાન મનુને આવનારા જળપ્રલયની ચેતવણી આપે છે અને જીવનનું રક્ષણ કરવામાં માર્ગદર્શન આપે છે. વિવિધ ગ્રંથોમાં કથાના કેટલાક પ્રસંગો અલગ છે. આ દિવસે ભક્તો વિષ્ણુપૂજા કરીને જીવદયા, દૂરંદેશી અને જ્ઞાનના સંરક્ષણનું મહત્ત્વ યાદ કરે છે.

મત્સ્ય જયંતી ભગવાન વિષ્ણુના મત્સ્ય અવતારની જયંતી છે. મત્સ્ય એટલે માછલી. આ અવતાર મહાપ્રલયમાં જીવન અને પવિત્ર જ્ઞાનને બચાવવા સાથે જોડાયેલો છે. પુરાણોમાં કથા છે કે રાજા સત્યવ્રત પાસે એક નાની માછલીએ આશરો માગ્યો, અને રાજાએ તેનું રક્ષણ કર્યું. આગળ જતાં આ રાજા જ મનુ તરીકે ઓળખાયા. માછલી જોતજોતામાં અચરજ પમાડે એટલી મોટી થતી ગઈ. અંતે તેણે પોતે ભગવાન વિષ્ણુ છે એમ પ્રગટ કર્યું, અને મનુને આવનારા પ્રલયની ચેતવણી આપી. ભગવાને મનુને એક નાવ તૈયાર કરવા, બીજ અને જીવનનાં જરૂરી સ્વરૂપો સાચવી રાખવા, અને ઋષિઓને નાવમાં સાથે લેવા કહ્યું. પ્રલય આવ્યો ત્યારે મત્સ્ય ભગવાન નાવને સલામત સ્થાને દોરી ગયા. ચિત્રોમાં ઘણી વાર એ નાવ દિવ્ય માછલીના શિંગડા સાથે બાંધેલી દેખાય છે. કેટલીક કથાઓમાં મત્સ્ય ભગવાન ચોરાયેલા વેદ પણ પાછા લાવે છે. આ કથા મત્સ્ય અવતારને રક્ષણ, દૂરંદેશી અને જૂની વ્યવસ્થા ડૂબી જાય ત્યારે જ્ઞાન તથા જીવન સાચવવાની ફરજનું પ્રતીક બનાવે છે.

કથા મુજબ નાની માછલી મનુ પાસે આશ્રય માગે છે. મનુ તેને નાનાં વાસણમાંથી મોટાં જળાશયમાં લઈ જાય છે, છતાં તે સતત વધે છે અને અંતે પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ દર્શાવે છે. પ્રલય વખતે મનુની નૌકા મત્સ્યના શિંગડા સાથે બાંધાય છે અને ઋષિઓ તથા જીવન માટે જરૂરી બીજ જળમાંથી સુરક્ષિત પસાર થાય છે. કેટલીક પુરાણકથામાં દૈત્ય પાસેથી વેદ પાછા મેળવવાની ઘટના છે, જ્યારે બીજી કથા જીવનરક્ષણ પર ભાર મૂકે છે; બધા વર્ણનને એક જ ક્રમમાં ન ગૂંથવું. મનુએ નાનકડા જીવને આશ્રય આપ્યો એ કરુણાનો પાઠ છે. ભક્તો વિષ્ણુકથા, ફૂલ-દીપ અને દાન કરે છે. ચૈત્ર સુદ ત્રીજની તારીખ કેટલીક પરંપરામાં છે, પરંતુ પ્રાદેશિક નિયમ ચકાસવો જોઈએ.

પ્રલયમાં મનુ, જીવસૃષ્ટિ અને પવિત્ર જ્ઞાનનું રક્ષણ કરનાર વિષ્ણુના મત્સ્ય અવતારનું સન્માન; દૂરંદેશી અને કરુણાનો પાઠ.

વિષ્ણુપૂજા, મત્સ્યકથા પાઠ, દીવા, નૈવેદ્ય અને ઘર કે મંદિરની રીત મુજબ દાન.

કેટલાક વૈષ્ણવ પંચાંગમાં ચૈત્ર સુદ ત્રીજે; પ્રાદેશિક ઉજવણી અને સૂર્યોદયનો નિયમ ચકાસવો.