ચૈત્રી નવરાત્રી 2016

ચૈત્ર સુદ એકમથી શરૂ થતી વસંત નવરાત્રી—નવદુર્ગાની ઉપાસના અને વિવિધ પ્રાદેશિક રીતો.

ચૈત્ર સુદ એકમથી ચૈત્રી નવરાત્રી શરૂ થાય છે. વસંત ઋતુમાં આવતી આ નવરાત્રી માતાજીની ઉપાસના અને નવા સંકલ્પનો સમય છે. દેવીમાહાત્મ્યની કથા પ્રમાણે મહિષાસુરે વરદાનના અભિમાનમાં દેવતાઓને હરાવી લોકજગતમાં ત્રાસ ફેલાવ્યો. દેવતાઓના દિવ્ય તેજમાંથી મા દુર્ગાનું પ્રાગટ્ય થયું. દેવોએ માતાજીને શસ્ત્રો અર્પણ કર્યાં અને માતાજી યુદ્ધમાં ઊતર્યાં. મહિષાસુરે ભેંસ સહિત વિવિધ સ્વરૂપ ધારણ કરીને યુદ્ધ કર્યું, પરંતુ અંતે દુર્ગામાતાએ તેનો વધ કર્યો અને વ્યવસ્થા ફરી સ્થાપી. આ કથા અહંકાર અને અન્યાય સામે હિંમત તથા રક્ષણ કરનારી શક્તિના વિજયનું પ્રતીક છે. આ જ દેવીકથા વસંત અને આસોની બંને નવરાત્રિમાં સ્મરાય છે; તે માત્ર ચૈત્રની નોમે બનેલી ઘટના છે એવો દાવો યોગ્ય નથી. ઘણા ભક્તો નવદુર્ગાનાં નવ સ્વરૂપોની અનુક્રમે પૂજા કરે છે: શૈલપુત્રી, બ્રહ્મચારિણી, ચંદ્રઘંટા, કૂષ્માંડા, સ્કંદમાતા, કાત્યાયની, કાલરાત્રિ, મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી. દરેક સ્વરૂપ માતાજીની શક્તિ અને આધ્યાત્મિક ગુણોની યાદ અપાવે છે. પ્રથમ દિવસે સ્થાનિક શુભ મુહૂર્તમાં ઘટસ્થાપન, કલશપૂજન અને કેટલાક ઘરોમાં જવારા વાવવાની રીત છે. દેવીમાહાત્મ્ય કે દુર્ગાસપ્તશતીનો પાઠ, આરતી, જપ અને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ઉપવાસ થાય છે. આઠમ અથવા નોમે કન્યાપૂજન કરવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતના ઘણા પરિવારોમાં આ સમય રામનવમીના શ્રીરામ જન્મોત્સવ સાથે પૂર્ણ થાય છે. કેટલાક પ્રદેશમાં ચૈત્ર સુદ એકમ નવા વર્ષની શરૂઆત પણ છે. તેથી ચૈત્રી નવરાત્રીમાં માતાજીની ભક્તિ સાથે વસંત, સંયમ અને પ્રદેશની આગવી પરંપરાઓ જોડાયેલી છે.

ચૈત્રી નવરાત્રી વસંત ઋતુમાં મા દુર્ગા અને શક્તિનાં નવ સ્વરૂપોની આરાધનાનો સમય છે. આ તહેવાર હિંમત, ભક્તિ, સંયમ અને નવી શરૂઆતનો સંદેશ આપે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં રામનવમી તથા નવું વર્ષ પણ આ સમય સાથે જોડાય છે.

પ્રથમ દિવસે યોગ્ય મુહૂર્તમાં ઘટસ્થાપન થાય છે. ત્યારબાદ માતાજીની આરતી, પાઠ અને પોતપોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઉપવાસ થાય છે. ઘણા ઘરોમાં આઠમ કે નોમે કન્યાપૂજન કરાય છે. રીતો પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે બદલાય છે.

ઉત્તર ભારતમાં બે નવરાત્રીમાંથી આ ચૈત્રી નવરાત્રી મોટી ગણાય છે, અને આસોની નવરાત્રી રામલીલાના દિવસો તરીકે ઓળખાય છે. ગુજરાત અને બંગાળમાં એથી ઊલટું છે. દક્ષિણ ભારતમાં તેને વસંત નવરાત્રી કહે છે. જમ્મુમાં વૈષ્ણોદેવીનાં દર્શન અને હિમાલયની તળેટીના ચૈત્રી મેળા આ જ દિવસોમાં આવે છે.