શીતળા અષ્ટમી 1989

શીતળા અષ્ટમી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને ત્યાંના પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

શીતળા અષ્ટમી ઉત્તર ભારતના કેટલાક પ્રદેશમાં બસોડા તરીકે ઓળખાતી શીતળા માતાની આરાધના છે. ‘શીતળા’ નામ ઠંડકનો ભાવ આપે છે; માતાજીનાં ચિત્રોમાં સાવરણી, જળપાત્ર અને સૂપડું હોય છે. જૂના સમયમાં શીતળા, તાવ અને ચેપી રોગોના ભય વચ્ચે આ પ્રતીકો સફાઈ અને રક્ષણની આશા સાથે જોડાયા. લોકવ્રતકથામાં ઠંડા ચૂલાની રીત પાળનાર ઘરને આશીર્વાદ મળે છે એવી માન્યતા આવે છે. આ ધાર્મિક કથા છે, ચોક્કસ ભોજનથી ચેપ અટકે તેનો પુરાવો નહીં.

ઘણા પરિવારો આગલા દિવસે ભોજન બનાવે છે અને અષ્ટમીના દિવસે નવો ચૂલો પ્રગટાવ્યા વગર એ ભોજન અર્પણ કરે છે અથવા લે છે. રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આ ઉજવણી ખાસ થાય છે. ગુજરાતની શીતળા સાતમ સંબંધિત હોવા છતાં જુદી ચંદ્રતિથિનો તહેવાર છે; બંનેને એક ગણવા નહીં.

હોળી પછીની કૃષ્ણ અષ્ટમી આ તહેવારનો સામાન્ય સમય છે, છતાં સ્થાનિક પંચાંગ જોવું જોઈએ. અગાઉ બનાવેલું ભોજન સ્વચ્છ રીતે ઠંડું કરી સુરક્ષિત રાખવું મહત્વનું છે. રસીકરણ, સ્વચ્છતા અને યોગ્ય સારવાર જ ચેપી રોગના વિશ્વસનીય ઉપાયો છે.

શીતળા અષ્ટમીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

આ દિવસે ચૂલો સળગાવાતો નથી. આગલા દિવસે બનાવેલી ઠંડી રોટલી, ગળ્યા ભાત અને દહીં ખવાય છે, અને માતાના સ્થાનકે ઠંડું પાણી ચઢાવાય છે.

રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતમાં હોળી પછી બસોડા; ગુજરાતી શીતળા સાતમથી અલગ.