વિજયા એકાદશી 2024

વિજયા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

વિજયા એકાદશીની વ્રતકથા રામજીના લંકા જવાના સમુદ્રપારના પ્રયત્ન સાથે જોડાયેલી છે. લક્ષ્મણજી અને વાનરસેના સાથે સમુદ્રકિનારે પહોંચતાં રામજી તરત યુદ્ધ તરફ દોડવાને બદલે માર્ગદર્શન શોધે છે. લક્ષ્મણજી નજીક રહેતા બકદાલ્ભ્ય ઋષિનો પરિચય આપે છે. ઋષિ ફાગણ કૃષ્ણ એકાદશીનું વ્રત સમજાવી મોટા કાર્ય પહેલાં ભક્તિ, સંયમ અને તૈયારીનું મહત્ત્વ કહે છે. આ એકાદશીનું ધાર્મિક માહાત્મ્ય છે; રામાયણમાં સેતુ બાંધનાર વીરોએ કરેલા કાર્યનો વિકલ્પ નહીં.

ઋષિ દશમીએ પાણી ભરેલો કળશ, પાન, અનાજ અને વિષ્ણુજીની પ્રતિમા સાથે પૂજાની તૈયારી કરવાની સલાહ આપે છે. અગિયારસે દીપ, નૈવેદ્ય, જપ અને જાગરણ સાથે આરાધના થાય છે. બારસે કળશનું દાન કરવાનું કહેવાય છે. રામજી અને સાથીઓ આ વ્રત પાળે છે અને કથા મુજબ ત્યારબાદ અભિયાન સફળ બને છે. ‘વિજયા’ એટલે વિજય; આ પ્રસંગ સફળતા સાથે નમ્રતા, યોગ્ય તૈયારી અને વિષ્ણુસ્મરણને જોડે છે. અલગ કથાપાઠમાં વિધિની વિગતો બદલાય છે.

ગુજરાતમાં આ મહા વદ અગિયારસ અને ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં ફાગણ કૃષ્ણ એકાદશી છે. ભક્તો કથાશ્રવણ, વિષ્ણુપૂજન, દાન તથા તબિયત મુજબ ઉપવાસ કરે છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ વ્રત તથા બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગથી નક્કી કરવો.

માન્યતા છે કે લંકા જવા સમુદ્ર પાર કરતાં પહેલાં શ્રીરામે આ વ્રત કર્યું હતું, અને તે પછી મળેલા વિજય પરથી તેનું નામ વિજયા પડ્યું. કોઈ અઘરું કામ હાથમાં લેવાનું હોય ત્યારે આ વ્રત કરાય છે.

દશમીએ કળશ તૈયાર કરી અગિયારસે વિષ્ણુપૂજન અને બારસે દાન થાય છે; વ્રત અને પારણું સ્થાનિક પંચાંગ તથા આરોગ્ય મુજબ.

આ વ્રત મહા વદમાં આવે છે. જે કામ પાર પાડવું જ હોય, તેની પહેલાં આ વ્રત કરાય છે. કથામાં શ્રીરામે લંકા જતાં પહેલાં આ વ્રત કર્યું હતું.

ગુજરાતની મહા વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની ફાગણ કૃષ્ણ એકાદશી છે; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ બદલાય છે.