યોગિની એકાદશી 2040

યોગિની એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

યોગિની એકાદશીની વ્રતકથા કુબેરના અલકાપુરીમાં રહેતા હેમમાલી યક્ષની છે. કુબેર દરરોજ શિવજીની પૂજા કરતા અને તેના માટે માનસરોવર વિસ્તારમાંથી તાજાં ફૂલ લાવવાની જવાબદારી હેમમાલીની હતી. તેને પોતાની પત્ની વિશાલાક્ષી પ્રત્યે ઘણો સ્નેહ હતો. એક દિવસે તે પત્નીના સંગમાં મગ્ન રહી ફૂલ પહોંચાડવાનું ભૂલી ગયો. પૂજાનો સમય વીતી જતાં કુબેરે સેવકોને તપાસ કરવા મોકલ્યા. ફરજ ભૂલવાનું કારણ જાણીને કુબેરે ક્રોધમાં તેને સ્થાન ગુમાવવાનો, પત્નીથી વિયોગ અને ધરતી પર કઠિન ચામડીના રોગનું દુઃખ ભોગવવાનો શાપ આપ્યો.

દુઃખી હેમમાલી ભટકતો ભટકતો હિમાલયમાં માર્કંડેય ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચ્યો. તેણે પોતાની ભૂલ અને પરિણામ ખરા દિલથી જણાવ્યાં. ઋષિએ વિષ્ણુભક્તિ સાથે યોગિની એકાદશીનું વ્રત કરવા કહ્યું, જે ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં અષાઢ કૃષ્ણ અગિયારસે આવે છે. હેમમાલીએ વ્રત પાળ્યું અને ભક્તિકથા પ્રમાણે તેને પાછું પહેલાનું સ્વરૂપ તથા વિશાલાક્ષી સાથે મિલન મળ્યું. આ કથાનો ભાવ ફરજ, પસ્તાવો અને કરુણા છે; ઉપવાસથી હેન્સન રોગ કે બીજા ચામડીના રોગ મટે એવો તબીબી પુરાવો નથી.

ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, કથાશ્રવણ, દાન અને આરોગ્ય પ્રમાણે વ્રત કરે છે તથા બારસે યોગ્ય પારણું કરે છે. ગુજરાતમાં આ જેઠ વદ અગિયારસ કહેવાય છે. સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ અને પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગથી કાઢવો જોઈએ. ગંભીર ચામડીના રોગ માટે તબીબી તપાસ અને સારવાર જરૂરી છે.

આ એકાદશી સાથે કોઢના શાપમાંથી મુક્તિની કથા જોડાયેલી છે, એટલે બીજી એકાદશીઓ કરતાં વધારે તે શરીરનો રોગ મટે એ માટે રખાય છે. તે જેઠ વદમાં, ચોમાસાની શરૂઆતના બફારામાં આવે છે.

વિષ્ણુપૂજન, હેમમાલીની કથા, આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ અને બારસે પારણું.

આ એકાદશી જેઠ વદમાં આવે છે. ચામડીના રોગમાંથી છુટકારો મળે એ માટે આ વ્રત રખાય છે, અને તેની કથા એક માળીની છે, જેને બેદરકારી બદલ એવો જ રોગ થવાનો શાપ મળ્યો હતો.

ગુજરાતની જેઠ વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની અષાઢ કૃષ્ણ એકાદશી છે; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ જુદી.