યોગિની એકાદશી

યોગિની એકાદશીની પરંપરાગત કથા હેમમાલી નામના યક્ષની છે, જે કુબેરની સેવામાં હતો. ભગવાન શિવની પૂજા માટે ફૂલ લાવવાનું કામ હેમમાલીનું હતું. પણ એક દિવસ તે પોતાની પત્ની સાથે સમય વિતાવવામાં એવો ખોવાઈ ગયો કે સેવા જ ભૂલી ગયો. ફરજ ચૂકવાથી કુબેર ક્રોધે ભરાયા. તેમણે હેમમાલીને શાપ આપ્યો કે તેનું સુખી જીવન છીનવાઈ જશે અને તેને ગંભીર રોગ થશે. હેમમાલી અલકાપુરીથી દૂર દુઃખમાં ભટકતો રહ્યો. ઘણા સમયની પીડા પછી તે માર્કંડેય ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યો, અને જે બન્યું હતું તે પ્રામાણિકપણે કહી દીધું. ઋષિએ તેને યોગિની એકાદશીનું વ્રત કરવાની સલાહ આપી. હેમમાલીએ ભક્તિભાવથી વ્રત કર્યું. કથા કહે છે કે તે શાપમાંથી મુક્ત થયો અને ફરી પહેલાં જેવો થઈ ગયો. આ કથાનો બોધ સ્પષ્ટ છે. પ્રેમ કે આનંદને ખરાબ ગણાવ્યાં નથી, પણ સોંપાયેલી જવાબદારી ભૂલવાનું પરિણામ ભોગવવું પડે છે. સંયમ, પશ્ચાત્તાપ અને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિથી જીવન ફરી સંતુલનમાં આવે છે.

આ એકાદશી સાથે કોઢના શાપમાંથી મુક્તિની કથા જોડાયેલી છે, એટલે બીજી એકાદશીઓ કરતાં વધારે તે શરીરનો રોગ મટે એ માટે રખાય છે. તે જેઠ વદમાં, ચોમાસાની શરૂઆતના બફારામાં આવે છે.

આ એકાદશી જેઠ વદમાં આવે છે. ચામડીના રોગમાંથી છુટકારો મળે એ માટે આ વ્રત રખાય છે, અને તેની કથા એક માળીની છે, જેને બેદરકારી બદલ એવો જ રોગ થવાનો શાપ મળ્યો હતો.