અજા એકાદશી 2020

રાજા હરિશ્ચંદ્રની કથા સાથે જોડાયેલી અજા એકાદશી.

અજા એકાદશી, જેને કેટલીક પરંપરામાં અન્નદા એકાદશી પણ કહે છે, રાજા હરિશ્ચંદ્રની સત્યનિષ્ઠાની કથા સાથે જોડાયેલી છે. રાજાને કઠિન કસોટીનો સામનો કરવો પડ્યો. રાજ્ય અને સંપત્તિ ગુમાવ્યા પછી તેમને પત્ની શૈવ્યા અથવા તારામતી અને પુત્ર રોહિતાશ્વથી અલગ થવું પડ્યું. અંતે તેઓ સ્મશાનમાં નક્કી કરેલો કર વસૂલવાનું કામ કરવા લાગ્યા. કથાના કરુણ પ્રસંગમાં સાપ કરડવાથી પુત્રનું મૃત્યુ થાય છે અને પત્ની તેનો મૃતદેહ લઈને સ્મશાનમાં આવે છે. પોતાના પરિવારને ઓળખવા છતાં હરિશ્ચંદ્ર ફરજ અને આપેલા વચનથી બંધાયેલા રહે છે. આ પ્રસંગ સ્નેહ, કર્તવ્ય અને સત્ય વચ્ચેનો કઠિન સંઘર્ષ બતાવે છે.

અજા એકાદશીની વ્રતકથા પ્રમાણે આ સમયે ગૌતમ ઋષિ રાજાને મળે છે અને વિષ્ણુપૂજન સાથે એકાદશી વ્રત કરવાનો ઉપદેશ આપે છે. રાજા શ્રદ્ધાથી વ્રત પાળે છે. કથાના અંતે દિવ્ય કૃપાથી પુત્ર ફરી જીવિત થાય છે, પરિવારનો મેળાપ થાય છે અને રાજાનું માન તથા રાજ્ય પાછું મળે છે. હરિશ્ચંદ્રની વિવિધ લોકકથાઓ અને વ્રતકથાઓમાં વિગતો બદલાય છે; આ કોઈ સાબિત ઐતિહાસિક રાજજીવનનો અહેવાલ નથી.

ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, પ્રાર્થના અને સ્વાસ્થ્યને અનુકૂળ વ્રત કરે છે. ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં શ્રાવણ વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં ભાદરવા કૃષ્ણ એકાદશી કહેવાય છે. વ્રત અને બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જોવો.

અજા એકાદશી હરિશ્ચંદ્રની સત્યનિષ્ઠા, ધીરજ અને વિષ્ણુભક્તિનું સ્મરણ કરાવે છે.

વિષ્ણુપૂજન, જપ અને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે વ્રત થાય છે. પારણું સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ બારસના યોગ્ય સમયે કરવું.

ઉપવાસ સામાન્ય હોય છે. એ શ્રાવણના છેલ્લા પખવાડિયામાં આવે છે, જ્યારે ઘણા લોકો સોમવારના ઉપવાસ પણ કરતા હોય છે. અજા એટલે અજન્મા, અને કહેવાય છે કે તેનું પુણ્ય આગળ નહીં, પાછળ પહોંચે છે.

ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં શ્રાવણ વદ અને ઉત્તર ભારતની પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિમાં ભાદરવા કૃષ્ણ કહેવાય છે.