બંદી છોડ દિવસ 2018

બંદી છોડ દિવસે શીખો ગુરુ હરગોબિંદ સાહિબ કેદમાંથી છૂટીને અમૃતસર પાછા ફર્યા તેની યાદ ઉજવે છે, અને શીખ પરંપરા કહે છે કે મુગલ બાદશાહે ગુરુજીને છોડવાની હા પાડી ત્યારે કેદમાં ગુરુજીના સંગને જ આધાર માનતા બીજા રાજાઓને પાછળ મૂકીને તેઓ એકલા બહાર આવવા તૈયાર ન થયા.

બંદી છોડ દિવસ ગુરુ હરગોબિંદ સાહિબની ગ્વાલિયર કિલ્લાની કેદમાંથી મુક્તિનું શીખ સ્મરણ છે. મુગલ બાદશાહ જહાંગીરના સમયમાં ગુરુજીને મુક્ત કરવાની મંજૂરી મળી ત્યારે તેમણે અન્ય કેદી રાજાઓને પાછળ છોડીને જવાનું ન સ્વીકાર્યું એવી પરંપરા છે. તેમની સાથે ચોગો પકડી રાજાઓ બહાર જઈ શકે એવી વ્યવસ્થા થઈ. ગુરુજીએ અનેક ફીતાવાળો ખાસ ચોગો પહેર્યો અને કથા બાવન રાજાઓની મુક્તિ યાદ કરે છે. તેથી તેમને ‘બંદી છોડ’ એટલે કેદીઓના મુક્તિદાતા કહેવાય છે.

અમૃતસરમાં તેમના આગમનની યાદમાં હરિમંદિર સાહિબ ખાતે દીવા અને આનંદની ઉજવણી થાય છે. કેદ અને મુક્તિની ચોક્કસ તારીખ તથા કેટલીક વિગતો ઐતિહાસિક અભ્યાસ અને શીખ મૌખિક કથાઓમાં જુદી હોઈ શકે છે, તેથી ખોટી ચોકસાઈથી રજૂ કરવું નહીં. મુખ્ય શીખ સંદેશ છે કે પોતાની સ્વતંત્રતા સાથે બીજાના ગૌરવ અને મુક્તિની જવાબદારી પણ જોડાય છે. દિવાળી નજીક દિવસ આવતો હોવા છતાં તેની આગવી ધાર્મિક-ઐતિહાસિક ઓળખ છે.

ગુરુદ્વારામાં કીર્તન, પાઠ, અરદાસ, સેવા, લંગર અને દીપસજાવટ થાય છે. ઘરોમાં પણ દીવા અને સામૂહિક મુલાકાતો થાય છે. ડેટાબેઝનો આસો અમાસે સાંજનો નિયમ સામાન્ય ઉજવણી બતાવે છે, પરંતુ એ જ ઐતિહાસિક મુક્તિની ચોક્કસ વર્ષગાંઠ હતી એવો પુરાવો નથી. સ્થાનિક ગુરુદ્વારાનો કાર્યક્રમ જોવો જોઈએ.

બંદી છોડ દિવસ ઉજવનારા શીખ સમાજ માટે આ દિવસનું મોટું મહત્ત્વ છે, અને એ ધર્મ, પરિવાર તથા સંસ્કૃતિની પરંપરાને પેઢી દર પેઢી જીવંત રાખે છે.

અમૃતસરમાં સુવર્ણ મંદિર રોશનીથી ઝળહળે છે અને સરોવર ઉપર આતશબાજી થાય છે. બીજે ગુરુદ્વારાઓમાં કીર્તન અને લંગર થાય છે. ઘરોમાં દીવા તો દિવાળી જેવા જ થાય છે, પણ તેની પાછળનું કારણ જુદું છે. બંદી છોડ એટલે કેદીઓની મુક્તિ, અને શીખો ઇચ્છે છે કે આ દિવસ એ જ નામે ઓળખાય.

આ દિવસ આસો વદ અમાસે, દિવાળીના દિવસે જ આવે છે, અને સુવર્ણ મંદિરમાં આખા વર્ષની સૌથી મોટી રોશની આ રાતે થાય છે. શીખો તેને દિવાળી તરીકે નહીં, બંદી છોડ દિવસ તરીકે ઉજવે છે, અને આ ફરક જાણીજોઈને રખાય છે. દીવા એ જ છે, પણ કારણ જુદું છે.