બુદ્ધ પૂર્ણિમા · વેસાક 2040

વેસાક નામે પણ જાણીતી બુદ્ધ પૂર્ણિમા ગૌતમ બુદ્ધ સાથે જોડાયેલો, બૌદ્ધ ધર્મમાં વર્ષનો સૌથી મહત્ત્વનો દિવસ છે.

બુદ્ધ પૂર્ણિમા અથવા વેસાક સિદ્ધાર્થ ગૌતમ બુદ્ધના જીવનનું સ્મરણ છે. બૌદ્ધ જીવનકથાઓમાં તેમનો જન્મ લુમ્બિની વિસ્તારમાં, શાક્ય કુળમાં ઉછેર અને વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, મૃત્યુ તથા સંન્યાસીના દર્શનના પ્રસંગો આવે છે. મહેલ છોડીને સિદ્ધાર્થે કઠિન તપ કર્યું, પરંતુ અતિશય શરીરકષ્ટથી દુઃખનો અંત મળતો નથી એવું સમજ્યું. તેમણે મધ્યમ માર્ગ અપનાવ્યો અને બોધગયામાં બોધિવૃક્ષ નીચે ધ્યાન દરમિયાન જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

બુદ્ધે સારનાથમાં પ્રથમ ઉપદેશ આપીને ચાર આર્યસત્ય અને આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગ સમજાવ્યો. આગળનાં વર્ષોમાં કરુણા, સચેતનતા, સદાચાર અને અનિત્યતાની સમજણ શીખવતા રહ્યા. કુશીનગરમાં તેમના અંતિમ નિર્વાણને મહાપરિનિર્વાણ કહે છે. અનેક બૌદ્ધ સમાજમાં જન્મ, જ્ઞાન અને મહાપરિનિર્વાણને વેસાક પૂનમ સાથે જોડાય છે, પરંતુ ઐતિહાસિક સમયગણના તથા દેશવાર તારીખ અલગ છે.

ભક્તો વિહાર-મંદિરદર્શન, ધ્યાન, ધર્મવચન, દીપ-ફૂલ અર્પણ, દાન અને સેવા કરે છે. ફૂલની ક્ષણભંગુરતા જીવનની અનિત્યતા યાદ કરાવે છે. ડેટાબેઝની વૈશાખ પૂનમ ભારતની સામાન્ય પરંપરા દર્શાવે છે; દરેક દેશનો વેસાક દિવસ એ જ હોય એવું જરૂરી નથી.

બુદ્ધ પૂર્ણિમા કે વેસાક ઉજવનારા બૌદ્ધ સમાજ માટે આ દિવસનું મોટું મહત્ત્વ છે, અને એ ધર્મ, પરિવાર તથા સંસ્કૃતિની પરંપરાને પેઢી દર પેઢી જીવંત રાખે છે.

આ દિવસે સફેદ કપડાં પહેરાય છે અને માંસાહાર થતો નથી. દીવા અને ફાનસ પ્રગટાવાય છે, બોધિવૃક્ષને પાણી પવાય છે, અને પાંજરામાં પૂરેલાં પક્ષીઓને છોડી મુકાય છે. ભારતમાં આ દિવસે જાહેર રજા હોય છે, અને બોધગયા, સારનાથ તથા સાંચીમાં યાત્રાળુઓની ભીડ ઊમટે છે. શ્રીલંકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં તો આ વર્ષનો સૌથી મોટો દિવસ છે.

થેરવાદી દેશો, એટલે કે શ્રીલંકા, થાઇલેન્ડ, મ્યાનમાર, કંબોડિયા અને લાઓસ, ત્રણેય પ્રસંગ આ એક જ પૂનમે વેસાક તરીકે ઉજવે છે. ચીન, કોરિયા અને વિયેતનામની મહાયાન પરંપરાઓ આ ત્રણ પ્રસંગ વર્ષના જુદા જુદા દિવસે ઉજવે છે. જાપાનમાં 8 એપ્રિલે હનામાત્સુરી તરીકે માત્ર બુદ્ધનો જન્મ ઉજવાય છે.