છઠ પૂજા 2033

છઠ પૂજામાં સૂર્યદેવ અને છઠ્ઠી મૈયાની આરાધના કરવામાં આવે છે. કારતક સુદ ચોથથી સાતમ સુધી ચાલતા આ પર્વમાં લોકો પરિવારના સુખ અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. ઘાટે જઈને ડૂબતા અને ઊગતા સૂર્યને અર્ઘ્ય આપે છે. અર્ઘ્ય એટલે પૂજામાં આદરથી જળ અર્પણ કરવું.

છઠ્ઠી મૈયાને ષષ્ઠી દેવી તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે. બાળકોની રક્ષા સાથે જોડાયેલી ષષ્ઠી દેવીની એક પૌરાણિક કથા રાજા પ્રિયવ્રત અને રાણી માલિનીની છે.

રાજા પ્રિયવ્રત પહેલાં તપમાં સમય વિતાવતા હતા. બ્રહ્માજીની વાત માનીને તેમણે લગ્ન કર્યા. લગ્નને ઘણાં વર્ષો વીતી ગયાં, પણ તેમને અને રાણી માલિનીને સંતાન નહોતું. સંતાનની ઇચ્છાથી તેમણે ઋષિ કશ્યપ પાસે યજ્ઞ કરાવ્યો. ઋષિએ માલિનીને યજ્ઞનો પ્રસાદ આપ્યો. પ્રસાદ લીધા પછી માલિની ગર્ભવતી થયાં.

કથા મુજબ, દેવોની ગણતરીનાં બાર વર્ષ પછી માલિનીને દીકરો થયો, પણ બાળક જન્મ સમયે જીવતું નહોતું. ઘરની સ્ત્રીઓ અને સગાં રડવા લાગ્યાં. માલિની શોકથી બેભાન થઈ ગયાં. રાજા બાળકને છાતીએ લગાવીને સ્મશાને ગયા. ત્યાં પણ તેમને બાળકને પોતાની છાતીથી દૂર કરવાનું મન નહોતું થતું.

એ વખતે ફૂલમાળાઓથી સજેલો એક તેજસ્વી રથ આકાશમાં દેખાયો. તેમાં એક દેવી બેઠાં હતાં. રાજાએ બાળકને નીચે મૂક્યું, દેવીને નમન કર્યું અને તેમની ઓળખ પૂછી. દેવીએ પોતાનું નામ દેવસેના જણાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે તેઓ બ્રહ્માજીની પુત્રી અને કાર્તિકેયનાં પત્ની છે. પ્રકૃતિના છઠ્ઠા અંશ તરીકે તેઓ ષષ્ઠી નામે ઓળખાય છે. આ કથામાં તેઓ બાળકોની રક્ષા કરનાર દેવી છે.

દેવીએ પ્રિયવ્રતને જીવનનાં સુખદુઃખ અને કર્મનાં ફળ વિશે સમજાવ્યું. પછી તેમણે બાળકને ખોળામાં લીધું. કથા કહે છે કે બાળક ફરી જીવતું થયું અને હસવા લાગ્યું. દેવી બાળકને લઈને જવા તૈયાર થયાં ત્યારે રાજાએ ફરી તેમને પ્રાર્થના કરી.

દેવી પ્રસન્ન થયાં. તેમણે રાજાને પોતાની પૂજા કરવા અને લોકોમાં એ પૂજા પ્રચલિત કરવા કહ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે બાળક સુવ્રત નામે ઓળખાશે અને મોટો થઈને વિદ્વાન અને દાનશીલ બનશે. દેવીએ બાળકને રાજાને સોંપ્યું. રાજાએ તેમની પૂજા કરવાની વાત સ્વીકારી અને દેવીએ વિદાય લીધી.

રાજા બાળકને લઈને મહેલમાં પાછા આવ્યા અને બધાને જે બન્યું તે જણાવ્યું. મહેલમાં આનંદ છવાઈ ગયો. પ્રિયવ્રતે ષષ્ઠી દેવીની પૂજા કરી અને દર માસની સુદ છઠે તેમની પૂજા કરવાની રીત શરૂ કરી. કથા પ્રમાણે બાળકના જન્મ પછી છઠ્ઠા અને એકવીસમા દિવસે તથા બાળકને પહેલી વાર અન્ન ખવડાવતી વખતે પણ દેવીની પૂજા થવા લાગી.

છઠ સાથે જોડાયેલી લોકપરંપરાઓમાં સીતાજીની ઉપાસના, કર્ણની સૂર્યભક્તિ અને દ્રૌપદી તથા પાંડવોની પ્રાર્થનાની વાતો પણ જુદી રીતે કહેવાય છે.

સૂર્યના પ્રકાશ અને ગરમીથી જીવન ચાલે છે. છઠમાં લોકો સૂર્યદેવનો આભાર માને છે અને છઠ્ઠી મૈયા પાસે બાળકો તથા પરિવારના સુખ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ડૂબતા સૂર્યને સાંજે અને ઊગતા સૂર્યને સવારે અર્ઘ્ય આપવું આ પર્વની ખાસ ઓળખ છે.

પહેલા દિવસે, કારતક સુદ ચોથે, નહાય-ખાયથી શરૂઆત થાય છે. લોકો ઘર અને રસોડું સાફ કરે છે. વ્રત રાખનાર સ્નાન કરીને સાદું ભોજન લે છે.

બીજા દિવસે, સુદ પાંચમે, ખરના થાય છે. તેને લોહંડા પણ કહે છે. વ્રત રાખનાર દિવસભર ઉપવાસ કરે છે. સાંજે પૂજા પછી ખીર અને ફળનો પ્રસાદ લે છે અને વહેંચે છે. કેટલીક ઘરપરંપરામાં આ પછી સાતમની સવાર સુધી પાણી લીધા વગર વ્રત રાખે છે.

ત્રીજા દિવસે, કારતક સુદ છઠે, પરિવાર ઠેકુઆ, ફળ અને શેરડી જેવા પ્રસાદ વાંસની ટોપલીઓમાં સજાવે છે. સાંજે નદી કે તળાવના ઘાટે ભેગા થાય છે. છઠનાં લોકગીતો વચ્ચે ડૂબતા સૂર્યને સંધ્યા અર્ઘ્ય આપે છે. કેટલાક પરિવારો રાત્રે કોસીની વિધિ કરે છે. તેમાં શેરડીના સાંઠાનો નાનો મંડપ બનાવી નીચે દીવા અને પ્રસાદ રાખે છે.

ચોથા દિવસે, સાતમની વહેલી સવારે, ભક્તો સૂર્ય ઊગે તે પહેલાં ફરી ઘાટે જાય છે. ઊગતા સૂર્યને ઉષા અર્ઘ્ય આપે છે. પછી પ્રસાદ લઈને ઉપવાસ પૂરો કરે છે અને પરિવાર તથા પડોશમાં પ્રસાદ વહેંચે છે. ઉપવાસમાં પોતાની તબિયતનું ધ્યાન રાખવું અને ઘાટે સ્થાનિક સૂચનાઓનું પાલન કરવું.

બિહાર, ઝારખંડ, પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ અને નેપાળના તરાઈ વિસ્તારમાં છઠ પૂજાનું ખાસ મહત્ત્વ છે. નેપાળના જનકપુરમાં ભક્તો તળાવો પાસે અર્ઘ્ય આપે છે. કાઠમંડુમાં બાગમતી નદીના કિનારે પણ લોકો ભેગા થાય છે. આ પ્રદેશોના લોકો જ્યાં જઈ વસ્યા છે ત્યાં પણ પરિવાર અને સમુદાય સાથે છઠ મનાવે છે. કેટલાક સ્થળોએ ચૈત્ર માસમાં પણ ચૈતી છઠ ઉજવાય છે.