દત્તાત્રેય જયંતી 2082

માર્ગશીર્ષ સુદ પૂનમે ભગવાન દત્તાત્રેયનો જન્મોત્સવ ઉજવાય છે. આ દિવસે ભક્તો દત્ત ભગવાનની પૂજા કરે છે, ભજન ગાય છે અને ગુરુના માર્ગદર્શનને યાદ કરે છે. ભાગવતમાં તેમની જન્મકથા અત્રિ ઋષિ અને અનસૂયાને મળેલા આશીર્વાદ સાથે જોડાયેલી છે.

મૈત્રેય ઋષિ વિદુરને ઋષિઓના વંશની વાત કહી રહ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે અત્રિ ઋષિની પત્ની અનસૂયાને દત્ત, દુર્વાસા અને સોમ નામના ત્રણ પુત્રો થયા હતા. આ સાંભળીને વિદુરને જાણવાની ઇચ્છા થઈ કે જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને અંત સાથે જોડાયેલા ત્રણ દેવોના અંશ અત્રિના ઘરમાં પુત્રરૂપે કેવી રીતે આવ્યા. તેમણે મૈત્રેયને તેની કથા કહેવા વિનંતી કરી.

મૈત્રેયે વાત શરૂ કરી. બ્રહ્માએ અત્રિ ઋષિને સંતાન દ્વારા વંશ આગળ વધારવા કહ્યું હતું. અત્રિએ એ માટે તપ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને પત્ની અનસૂયા સાથે ઋક્ષ પર્વત પર ગયા. ત્યાં નિર્વિંધ્યા નદી વહેતી હતી. આસપાસ પલાશ અને અશોકનાં ઝાડ હતાં, ફૂલોનાં ઝૂમખાં ખીલ્યાં હતાં અને વહેતા પાણીનો અવાજ સંભળાતો હતો. એ જ જગ્યાએ તેમણે તપ શરૂ કર્યું.

અત્રિએ શ્વાસ પર નિયંત્રણ રાખીને પોતાના મનને ધ્યાનમાં એકાગ્ર કર્યું. તેઓ એક પગે ઊભા રહ્યા અને હવા પર જ નિર્વાહ કરતા રહ્યા. સુખ અને દુઃખથી વિચલિત થયા વગર તેમણે આ રીતે સો વર્ષ સુધી તપ કર્યું. તેમના મનમાં એક જ પ્રાર્થના હતી: જગતના જે ભગવાન છે, તેમનું તેઓ શરણ લે છે; એ ભગવાન તેમને પોતાના જેવા પુત્ર આપે.

તપ આગળ વધતું ગયું. પ્રાણાયામ અને તપના બળથી અત્રિના મસ્તકમાંથી અગ્નિ પ્રગટ્યો અને તેની ગરમી ત્રણેય લોક સુધી પહોંચવા લાગી. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવે આ જોયું. ત્રણેય દેવ અત્રિના આશ્રમ તરફ આવ્યા. તેમની સાથે ઋષિઓ, અપ્સરાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો, વિદ્યાધરો અને નાગો હતા, જે તેમનો મહિમા ગાતા હતા.

ત્રણેય દેવ એકસાથે સામે આવ્યા ત્યારે અત્રિનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું. બ્રહ્મા હંસ પર, વિષ્ણુ ગરુડ પર અને શિવ વૃષભ પર બિરાજમાન હતા. પોતપોતાનાં ચિહ્નો સાથે આવેલા દેવોને અત્રિએ ઓળખ્યા. તેમણે જમીન પર પડીને પ્રણામ કર્યા અને હાથ જોડીને તેમનું પૂજન કર્યું.

દેવોના ચહેરા પર સ્મિત હતું અને તેઓ અત્રિ તરફ કૃપાભરી નજરે જોઈ રહ્યા હતા. તેમનું તેજ એટલું હતું કે અત્રિની આંખો અંજાઈ ગઈ. તેમણે આંખો બંધ કરી, મનને તેમની તરફ જોડ્યું અને નમ્રતાથી પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

અત્રિએ કહ્યું કે જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને અંત માટે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ જુદાં રૂપે કાર્ય કરે છે. તેમણે ત્રણેયને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું કે પોતે જેમને બોલાવ્યા હતા, તે ભગવાન આ ત્રણમાંથી કોણ છે. તેમણે તો એક જ ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું હતું અને તેમના જેવા પુત્રની ઇચ્છા રાખી હતી. તો પછી ત્રણેય એકસાથે કેવી રીતે પધાર્યા? આ વાતથી તેમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું હતું અને તેઓ તેનો અર્થ સમજવા માગતા હતા.

અત્રિની વાત સાંભળીને ત્રણેય દેવ સ્મિત સાથે બોલ્યા. તેમણે અત્રિને જણાવ્યું કે તેમનો સંકલ્પ સાચો છે અને તેમણે જે ઇચ્છા રાખી છે તે પૂરી થશે. તેઓ જેમનું ધ્યાન કરતા હતા, તે જ આ ત્રણેય રૂપમાં તેમની સામે આવ્યા છે. એટલે એક ભગવાનને કરેલી તેમની પ્રાર્થના સાંભળીને ત્રણેય પધાર્યા હતા.

પછી દેવોએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યો કે તેમના અંશરૂપ પુત્રો અત્રિના ઘરે જન્મ લેશે. એ પુત્રો જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશે અને અત્રિનું નામ પણ દૂર સુધી પહોંચાડશે. અત્રિ અને અનસૂયાએ ત્રણેય દેવોનું આદરપૂર્વક પૂજન કર્યું. બંને તેમને જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ઇચ્છેલું વરદાન આપીને દેવો ત્યાંથી વિદાય થયા.

સમય જતાં અનસૂયાને ત્રણ પુત્રો થયા. બ્રહ્માના અંશથી સોમ, એટલે કે ચંદ્ર; વિષ્ણુના અંશથી દત્ત; અને શંકરના અંશથી દુર્વાસા જન્મ્યા. દત્તને યોગના જાણકાર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા. અત્રિના આ પુત્ર જ દત્તાત્રેય તરીકે પૂજાય છે. આ રીતે અત્રિની પ્રાર્થના પૂરી થઈ અને અનસૂયાના ઘરે ત્રણેય દેવોના અંશરૂપ પુત્રોનો જન્મ થયો.

દત્તાત્રેયને જ્ઞાન અને માર્ગદર્શન આપનારા ગુરુ તરીકે માનવામાં આવે છે. આ દિવસ ભક્તોને નમ્રતા, શીખવાની તૈયારી અને જીવનમાં સાચું માર્ગદર્શન સ્વીકારવાનું મહત્ત્વ યાદ અપાવે છે. અત્રિની કથામાં એક ભગવાન માટે કરેલી પ્રાર્થનાનો જવાબ ત્રણ રૂપે મળે છે; દત્ત પરંપરામાં પણ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશની એકતાને માન આપવામાં આવે છે.

ભક્તો સવારે સ્નાન કરીને ઘરે કે મંદિરમાં દત્ત ભગવાનની પૂજા કરે છે. ફૂલ, ધૂપ, દીવો અને ફળ અર્પણ કરે છે. મંદિરોમાં અભિષેક, વિશેષ પૂજા અને ભજન થાય છે. દત્ત નામનો જપ અને ગુરુનું સ્મરણ પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક ભક્તો પોતાની પરંપરા પ્રમાણે ઉપવાસ રાખે છે. પૂજા અને જન્મોત્સવનો સમય જે તે મંદિરના કાર્યક્રમ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે હોય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં દત્ત જયંતીનો વિશેષ મહિમા છે. નરસોબાવાડી, માહુર, ઔદુમ્બર, કારંજા લાડ અને નારાયણપુર જેવા દત્તક્ષેત્રોમાં ભક્તો દર્શન અને પૂજા માટે આવે છે. દરેક સ્થળની પોતાની પરંપરા અને ઉત્સવનો કાર્યક્રમ હોય છે.

કર્ણાટકનું ગાણગાપુર દત્ત પરંપરાનું મહત્વનું તીર્થ છે. તે નૃસિંહ સરસ્વતી સાથે જોડાયેલું છે અને ત્યાં નિર્ગુણ પાદુકાનાં દર્શનનું મહત્ત્વ છે. અહીંની ઉજવણીનો કાર્યક્રમ સ્થાનિક મંદિરપરંપરા પ્રમાણે હોય છે.