દુર્ગા પૂજા

દુર્ગા પૂજા મા દુર્ગાએ મહિષાસુરનો વધ કર્યો તે વિજયનો તહેવાર છે. બંગાળમાં એની સાથે એક લાગણીભરી માન્યતા પણ જોડાયેલી છે કે આ દિવસોમાં મા પોતાનાં સંતાનોને લઈને પિયર આવે છે. ઉત્સવ મહાલયાથી શરૂ થાય છે, પછી બોધન થાય છે, અને છઠ, સાતમ, આઠમ અને નોમ મોટી પૂજાના દિવસો છે. વિજયાદશમીએ માને વિદાય અપાય છે. મહિનાઓ પહેલાંથી કારીગરો માટીમાંથી મા દુર્ગા અને તેમના પરિવારની મૂર્તિઓ ઘડે છે, અને મહોલ્લે મહોલ્લે ભવ્ય પંડાલ બંધાય છે. આ પંડાલોમાં પૂજાની સાથે કલા, સંગીત અને આખા સમાજનું હળવુંમળવું થાય છે. કથા એવી છે કે દેવો પોતે મહિષાસુરને હરાવી ન શક્યા, ત્યારે સૌ દેવોની શક્તિ એક થઈને મા દુર્ગા રૂપે પ્રગટી. અનેક શસ્ત્રો ધારણ કરેલાં સિંહવાહિની મા એ જ એકઠી થયેલી શક્તિનું પ્રતીક છે, જે વિનાશ નોતરતા અહંકાર સામે ઊભી રહે છે. દશમે માટીની મૂર્તિઓને શોભાયાત્રામાં લઈ જઈને જળમાં વિસર્જિત કરાય છે, જાણે જે તત્ત્વોમાંથી એ બની હતી તેમાં જ પાછી ભળી જાય. યુનેસ્કોએ 2021માં કોલકાતાની દુર્ગા પૂજાને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે માન્યતા આપી. એમાં આ ઉત્સવની ભક્તિની ઊંડાઈ અને આખા સમાજે મળીને સર્જેલી અદ્ભુત કલા, બંનેની કદર થઈ.

દુર્ગા પૂજાનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

કુમારટુલીમાં આખું વર્ષ મૂર્તિઓ ઘડાય છે, અને માની આંખો સૌથી છેલ્લે, મહાલયાના દિવસે દોરાય છે. છઠે પંડાલ ખૂલે છે. આઠમે માને પુષ્પાંજલિ અર્પાય છે, અને હાથમાં ધુનુચી લઈને તેના ધુમાડા વચ્ચે નૃત્ય થાય છે. દશમે મૂર્તિ નદીએ લઈ જવાય તે પહેલાં સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ માને અને એકબીજાને સિંદૂર લગાડે છે.

બંગાળ, આસામ, ઓડિશા અને ત્રિપુરામાં નવરાત્રિના છેલ્લા પાંચ દિવસ પંડાલ અને પ્રતિમાઓના જાહેર ઉત્સવ તરીકે ઊજવાય છે. ગુજરાતમાં એ જ નવ રાત ગરબાની હોય છે. ગંગાકાંઠાના ઉત્તર ભારતમાં આ દિવસોમાં રામલીલા ભજવાય છે, અને ત્યાં ઉત્સવનો અંત માની વિદાયથી નહીં પણ રાવણદહનથી આવે છે. મૈસૂરના દશેરામાં રાજ્યની ભવ્ય સવારી નીકળે છે.