દશેરા

દશેરા કે વિજયાદશમીના દિવસે નવરાત્રી વિજયના ઉલ્લાસ સાથે પૂરી થાય છે, અને આ દિવસ સાથે બે મોટી કથાઓ જોડાયેલી છે. રામાયણની કથા પ્રમાણે રાવણ સીતાજીનું હરણ કરી ગયો હતો. શ્રીરામે લક્ષ્મણજી, હનુમાનજી અને વાનરસેનાની સાથે લંકામાં રાવણને હરાવ્યો, અને રાવણનાં કરતૂતોથી જોખમમાં મુકાયેલી ધર્મની મર્યાદા ફરી સ્થાપી. શક્તિ પરંપરામાં વિજયાદશમી મા દુર્ગાના મહિષાસુર પરના વિજય સાથે પણ જોડાયેલી છે. નવરાત્રીમાં જે મહાયુદ્ધનો મહિમા ગવાય છે, તેના અંતે માએ મહિષાસુરને હરાવ્યો. બંને કથા એક જ વાત કહે છે કે અહંકાર, હિંસા અને અન્યાય સામે અંતે ધર્મની જીત થાય છે. ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં શહેરોમાં રામલીલા રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાદનાં પૂતળાંના દહન સાથે પૂરી થાય છે. બીજે ઠેકાણે શસ્ત્રો, ઓજારો, પુસ્તકો કે વાજિંત્રોની પૂજા થાય છે. બંગાળમાં આ દિવસે મા દુર્ગાની પ્રતિમાઓનું વિસર્જન કરીને માને વિદાય અપાય છે. આમ દશેરા એક તરફ પૂર્ણાહુતિનો દિવસ છે, તો બીજી તરફ ધર્મના માર્ગે નવું કામ શરૂ કરવાનું નિમંત્રણ પણ છે.

દશેરા ભક્તિભાવ અને કુટુંબની પરંપરા સાથે ઊજવાય છે, અને આ દિવસનો આધ્યાત્મિક તથા ઋતુ સાથેનો અર્થ પણ મહત્ત્વનો ગણાય છે.

સાંજે રાવણનું પૂતળું બાળવામાં આવે છે, અને મોટે ભાગે તેની બાજુમાં મેઘનાદ અને કુંભકર્ણનાં પૂતળાં પણ હોય છે. દશેરા વણજોયું મુહૂર્ત ગણાય છે. આ દિવસે નવું વાહન ખરીદાય છે, દુકાન ખોલાય છે, બાળકને નિશાળે બેસાડાય છે, અને ઓજારો તથા ચોપડાની પૂજા થાય છે. ગુજરાતમાં દશેરાની સવારે ફાફડા-જલેબી ખવાય છે, પણ આ રિવાજ કેમ પડ્યો તે કોઈ સમજાવી શકતું નથી.

ઉત્તર ભારતમાં દસ રાતની રામલીલા પૂરી થાય એટલે સાંજ પડતાં ઠેરઠેર રાવણનાં પૂતળાં બળે છે. મૈસૂરમાં દશેરાની સવારી રાજ્ય તરફથી નીકળે છે. બંગાળમાં આ દિવસ બિજોયા દશમી કહેવાય છે, જ્યારે મા દુર્ગાની પ્રતિમા નદીએ લઈ જઈને વિસર્જિત કરાય છે. ગુજરાતમાં પોતાની નવરાત્રીની ધામધૂમની સરખામણીએ દશેરા શાંતિથી ઊજવાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં લોકો આપટાનાં પાનને સોનું ગણીને એકબીજાને આપે છે.