ગણગૌર

ગણગૌર રાજસ્થાનનો વસંતનો તહેવાર છે, જે ગૌરી એટલે કે મા પાર્વતી અને ભગવાન શિવના મિલનને સમર્પિત છે. પરંપરા પ્રમાણે નામમાં 'ગણ' એટલે શિવ અને 'ગૌર' એટલે ગૌરી. આ તહેવારની પાછળ મા પાર્વતીના અડગ તપનો અને શિવજી સાથે તેમનાં લગ્નનો આદર્શ છે. એટલે પરિણીત સ્ત્રીઓ પતિના કુશળમંગળ અને લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે, અને કુંવારી કન્યાઓ પ્રેમાળ અને યોગ્ય વર માગે છે. ઉજવણી હોળી પછી શરૂ થાય છે અને ચૈત્ર સુદ ત્રીજ સુધી ચાલે છે. આ દિવસોમાં સ્ત્રીઓ ઈસર અને ગૌરીની મૂર્તિઓની પૂજા કરે છે, હાથે મહેંદી મૂકે છે, પાણી ભરી લાવે છે, પરંપરાગત ગીતો ગાય છે અને ખાસ પ્રસાદ બનાવે છે. છેલ્લા દિવસે સુંદર શણગારેલી મૂર્તિઓની રંગબેરંગી સવારી શેરીઓમાંથી નીકળે છે. એ શિવજી પાસે જવા નીકળેલાં ગૌરીની વિદાયની યાદ અપાવે છે. આ સમય વસંતનો અને ખેતીમાં નવા જીવનનો પણ છે. એટલે ગણગૌરમાં દાંપત્યના ભાવની સાથે ફળદ્રુપતા, સમૃદ્ધિ, સ્ત્રીઓ વચ્ચેનું સખીપણું અને ધરતીની નવી તાજગી પણ ભળે છે.

ગણગૌરનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

ઈસર અને ગૌરીની માટીની મૂર્તિઓ બનાવીને અઢાર દિવસ ઘરમાં રખાય છે. છોકરીઓ રોજ સવારે માથે પાણી ભરીને તેમની પાસે લાવે છે અને ગીતો ગાય છે. મારવાડમાં ઘુડલિયાના દીવા લઈને ફરાય છે. છેલ્લા દિવસે જયપુર અને ઉદયપુરમાં સવારી નીકળે છે, જે તળાવે જઈને પૂરી થાય છે.

ગણગૌર સૌથી વધારે રાજસ્થાનમાં ઊજવાય છે, જ્યાં જયપુર અને ઉદયપુરમાં સવારી પાણી સુધી જાય છે. સાથે ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ અને વ્રજના કેટલાક ભાગોમાં પણ તે પળાય છે. બંગાળ અને દક્ષિણ ભારતમાં ગણગૌર પળાતો નથી. ત્યાં ગૌરીમા વર્ષના બીજા સમયે પધારે છે.