ગીતા જયંતી 2024

માગશર સુદ અગિયારસે ગીતા જયંતી ઉજવાય છે. મહાભારતની પરંપરા પ્રમાણે કુરુક્ષેત્રમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે થયેલો સંવાદ ભગવદ્ ગીતા તરીકે ઓળખાય છે. આ દિવસે લોકો એ સંવાદને યાદ કરે છે, ગીતાનો પાઠ કરે છે અને તેની વાતો સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં કૌરવો અને પાંડવોની સેનાઓ સામસામે ઊભી હતી. હસ્તિનાપુરમાં ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને પૂછ્યું કે યુદ્ધ કરવા ભેગા થયેલા તેમના પુત્રો અને પાંડવો શું કરી રહ્યા છે. સંજયે તેમને મેદાનનો પ્રસંગ કહેવાનું શરૂ કર્યું.

દુર્યોધને પાંડવોની સેના જોઈ અને પોતાના ગુરુ દ્રોણ પાસે જઈને બંને પક્ષના યોદ્ધાઓની વાત કરી. ભીષ્મે શંખ વગાડ્યો. પછી શંખો અને નગારાંનો અવાજ મેદાનમાં ગુંજી ઊઠ્યો. સફેદ ઘોડાઓવાળા રથમાં બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુને પણ પોતાના શંખ વગાડ્યા.

અર્જુને પોતાના સારથિ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખે. સામે કોણ કોણ લડવા આવ્યું છે તે તેને જોવું હતું. શ્રીકૃષ્ણે ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે રથ ઊભો રાખ્યો. અર્જુને નજર કરી તો બંને સેનામાં પોતાના વડીલો, ગુરુઓ, ભાઈઓ, મિત્રો અને સગાં દેખાયા.

આ દૃશ્ય જોઈને અર્જુનનું મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું. હાથપગ ઢીલા પડવા લાગ્યા, મોં સુકાઈ ગયું અને ગાંડીવ હાથમાંથી સરકવા લાગ્યું. જે લોકો માટે રાજ્ય અને સુખ મેળવવાની ઇચ્છા હતી, એ જ લોકો સામે ઊભા હતા. તેમને મારીને મળતા વિજયમાં તેને આનંદ દેખાતો નહોતો. કુટુંબનો નાશ થશે અને ઘરની પરંપરાઓ તૂટી જશે એવી તેને ચિંતા થઈ. તે ધનુષ અને બાણ મૂકી રથમાં બેસી ગયો.

શ્રીકૃષ્ણે તેને હિંમત રાખીને ઊભા થવા કહ્યું. અર્જુને પૂછ્યું કે ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા પૂજનીય લોકો સામે તે બાણ કેવી રીતે ચલાવી શકે. લડવું કે પાછા હટવું, શું યોગ્ય છે તે તેને સમજાતું નહોતું. તેણે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું, “હું તમારો શિષ્ય છું. મારા માટે શું સારું છે તે મને સમજાવો.” પછી તેણે યુદ્ધ નહીં કરે એવું કહીને મૌન ધારણ કર્યું.

શ્રીકૃષ્ણે આત્મા અને શરીરની વાતથી જવાબ શરૂ કર્યો. શરીર બાળપણથી યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા સુધી બદલાતું રહે છે. આત્મા શરીરની સાથે નાશ પામતો નથી, એવું તેમણે સમજાવ્યું. માણસ જૂનાં કપડાં ઉતારી નવાં પહેરે છે, તેમ આત્મા જૂનું શરીર છોડી બીજું શરીર ધારણ કરે છે. સુખદુઃખ અને ગરમી-ઠંડી આવતાં-જતાં રહે છે. તેમને સહન કરીને સમજપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.

પછી તેમણે અર્જુનને તેના કર્તવ્યનો વિચાર કરાવ્યો. પોતાના લાભ કે હારજીતની ચિંતા કરતાં યોગ્ય કાર્ય પર ધ્યાન આપવાનું કહ્યું. કામ કરવું તેના હાથમાં હતું, પણ ફળ પર તેનો સંપૂર્ણ અધિકાર નહોતો. ફળની લાલસામાં બંધાઈ જવાથી કે કંઈ જ નહીં કરવાનું પસંદ કરવાથી ગૂંચવણ દૂર થવાની નહોતી.

અર્જુને પૂછ્યું કે સ્થિર સમજવાળો માણસ કેવો હોય. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે એવો માણસ ઇચ્છાઓ પાછળ સતત દોડતો નથી. તે સુખ મળે ત્યારે ભાન ગુમાવતો નથી અને દુઃખ આવે ત્યારે તૂટી પડતો નથી. મન વારંવાર કોઈ વસ્તુ પર અટકે તો તેની ઇચ્છા ઊઠે છે. ઇચ્છામાંથી ગુસ્સો અને ગુસ્સામાંથી સમજનો ભંગ થઈ શકે છે. તેથી ઇન્દ્રિયો અને મનને સંભાળવાનું મહત્ત્વ તેમણે સમજાવ્યું.

અર્જુનને હજી પ્રશ્ન હતો. જ્ઞાન વધારે સારું હોય તો તેને આ ભયંકર યુદ્ધ જેવું કામ કરવા કેમ કહેવામાં આવે છે? શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે માણસ એક ક્ષણ પણ કોઈ કામ કર્યા વગર રહી શકતો નથી. માત્ર બહારથી કામ છોડવાથી મનની ઇચ્છાઓ દૂર થતી નથી. પોતાનું કામ ફળની પકડ છોડીને કરવું અને બીજાઓના હિતનો વિચાર રાખવો એ કર્મયોગનો રસ્તો છે. તેમણે જનક જેવા રાજાઓનાં ઉદાહરણ આપ્યાં, જેમણે પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવતાં આગળ વધવાનો માર્ગ લીધો હતો.

અર્જુને પૂછ્યું કે માણસ પોતે ન ઇચ્છતો હોય છતાં ખોટું કામ કરવા શાથી ખેંચાય છે. શ્રીકૃષ્ણે કામના અને ક્રોધની વાત કરી. ઇચ્છા ક્યારેય પૂરી જ થતી નથી અને સમજને ઢાંકી દે છે. એથી તેને ઓળખીને ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને સંભાળવા કહ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આ યોગ તેમણે પહેલાં સૂર્યદેવને શીખવ્યો હતો. પછી તે મનુ અને ઇક્ષ્વાકુ સુધી પહોંચ્યો. અર્જુનને નવાઈ લાગી. સૂર્યદેવ તો ઘણા પહેલાં થયા, શ્રીકૃષ્ણે તેમને આ વાત કેવી રીતે કહી હશે? જવાબમાં શ્રીકૃષ્ણે પોતાના અને અર્જુનના અનેક જન્મોની વાત કરી. ધર્મ ઘટે અને અધર્મ વધે ત્યારે પોતે પ્રગટ થાય છે, એમ તેમણે સમજાવ્યું. સાચું જ્ઞાન માણસની ગૂંચવણ દૂર કરે છે. તેને સમજવા માટે નમ્રતાથી પ્રશ્ન પૂછવા અને જાણકારોની સેવા કરીને શીખવા પણ કહ્યું.

વાત ફરી કામ છોડવા અને કામ કરવા પર આવી. શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે ફળનો મોહ છોડીને કાર્ય કરનાર પણ અંદરથી મુક્ત રહી શકે છે. કમળનું પાન પાણીમાં રહીને પણ તેનાથી ભીનું થતું નથી, તેમ આસક્તિ છોડીને કામ કરવાની વાત કરી. જ્ઞાનવાળો માણસ વિદ્વાન હોય કે સામાન્ય વ્યક્તિ, પ્રાણી હોય કે માણસ, બધામાં રહેલા આત્માને સમાન દૃષ્ટિથી જુએ છે.

પછી તેમણે ધ્યાનની રીત સમજાવી. શાંત જગ્યાએ બેસીને મનને સંભાળવું, ખાવા-પીવા, ઊંઘ અને જાગવામાં માપ રાખવું અને ભટકતું મન પાછું લાવવું જરૂરી હતું. અર્જુને કહ્યું કે મન તો પવન જેટલું ચંચળ છે, તેને કાબૂમાં રાખવું અઘરું છે. શ્રીકૃષ્ણે આ મુશ્કેલી સ્વીકારી, પણ અભ્યાસ અને મોહ ઓછો કરવાથી મન સંભાળી શકાય એમ કહ્યું. અર્જુને અધવચ્ચે પ્રયત્ન છૂટી જાય એવા સાધકની ચિંતા પણ કરી. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે સારા પ્રયત્નનો નાશ થતો નથી.

સંવાદ આગળ વધતાં શ્રીકૃષ્ણે પોતાનો અને જગતનો સંબંધ સમજાવ્યો. પાણીનો સ્વાદ, સૂર્ય-ચંદ્રનો પ્રકાશ અને જીવનમાં રહેલું બળ પોતાનાથી જોડાયેલું છે એમ કહ્યું. મણકા દોરામાં પરોવાયેલા હોય તેમ જગત પોતાના પર આધાર રાખે છે, એવું ઉદાહરણ આપ્યું. અર્જુન હવે માત્ર સામેની લડાઈ વિશે નહીં, પણ જીવ, જગત અને ઈશ્વર વિશે પણ પ્રશ્નો પૂછી રહ્યો હતો.

અર્જુને મૃત્યુ સમયે સ્મરણ અને જીવનના અંત વિશે પૂછ્યું. શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું સ્મરણ રાખવા અને સાથે પોતાનું કર્તવ્ય કરવા કહ્યું. અંતિમ ક્ષણનું સ્મરણ આખા જીવનની ટેવ સાથે જોડાયેલું હતું. તેથી મનને વારંવાર ઈશ્વર તરફ લાવવાનો માર્ગ સમજાવ્યો.

ભક્તિની વાત કરતાં તેમણે કહ્યું કે પ્રેમથી અર્પણ કરેલું પાન, ફૂલ, ફળ કે પાણી પણ તેઓ સ્વીકારે છે. માણસ જે કરે, ખાય, અર્પણ કરે કે દાન આપે તે તેમને સમર્પિત કરી શકે છે. તેમણે પોતે બધા પ્રત્યે સમાન હોવાની વાત કરી. ખોટા રસ્તેથી પાછો ફરીને સાચા મનથી ભક્તિ કરનાર માટે પણ બદલાવનો રસ્તો ખુલ્લો હતો.

અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને તેમના મહિમા વિશે વધુ કહેવા વિનંતી કરી. શ્રીકૃષ્ણે જગતમાં જ્યાં પણ તેજ, સૌંદર્ય અને શક્તિ દેખાય છે તેમાં પોતાના અંશની ઝાંખી જોવા કહ્યું. અર્જુને હવે તેમનું દિવ્ય સ્વરૂપ પોતાની આંખે જોવાની ઇચ્છા જણાવી. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે સામાન્ય આંખોથી તે જોવું શક્ય નથી. તેમણે અર્જુનને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી.

અર્જુન સામે વિશ્વરૂપ પ્રગટ થયું. અસંખ્ય મુખ, આંખો અને હાથવાળું એ રૂપ ચારે બાજુ ફેલાયેલું હતું. જાણે એક સાથે હજારો સૂર્ય ઊગ્યા હોય એવું તેજ હતું. અર્જુને તેમાં દેવો, ઋષિઓ અને આખું જગત એકસાથે જોયું. એ રૂપ ક્યાંથી શરૂ થાય છે અને ક્યાં પૂરું થાય છે તે તેને દેખાતું નહોતું. અર્જુને હાથ જોડી નમન કર્યું.

પણ એ દૃશ્યમાં ભયાનકતા પણ હતી. અગ્નિ જેવા મુખોમાં બંને પક્ષના યોદ્ધાઓ જતા દેખાતા હતા. ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પણ એ દૃશ્યમાં હતા. નદીઓ સમુદ્રમાં જાય અને પતંગિયાં અગ્નિમાં પડે તેમ યોદ્ધાઓ એ મુખોમાં પ્રવેશતા હતા. અર્જુન ડરી ગયો અને પૂછ્યું કે આ ઉગ્ર રૂપમાં તેઓ કોણ છે.

શ્રીકૃષ્ણે પોતાને લોકનો નાશ કરનારો કાળ ગણાવ્યો. અર્જુન લડે કે ન લડે, સામે ઊભેલા યોદ્ધાઓનો અંત નક્કી થઈ ચૂક્યો છે, એવું કહ્યું. અર્જુનને ઊભા થઈ પોતાનું કામ કરવા અને એ કામનું સાધન બનવા કહ્યું.

અર્જુન કંપતો હતો. તેણે વારંવાર પ્રણામ કર્યા. અત્યાર સુધી મિત્ર માનીને ક્યારેક હળવાશમાં શ્રીકૃષ્ણને નામથી બોલાવ્યા હતા, સાથે ખાતાં-બેસતાં મજાક કરી હતી, એ બધું તેને યાદ આવ્યું. તેમનો મહિમા જાણ્યા વગર કરેલી એવી વાતો માટે તેણે માફી માગી. તેને આ અદ્ભુત રૂપ જોઈ આનંદ પણ થયો હતો અને ડર પણ લાગતો હતો. તેણે મુગટ, ગદા અને ચક્ર ધરતું તેમનું પરિચિત સ્વરૂપ ફરી જોવા વિનંતી કરી.

શ્રીકૃષ્ણે તેને આશ્વાસન આપ્યું. અર્જુનનો ડર દૂર કરીને તેઓ ફરી પોતાના શાંત માનવીય રૂપમાં દેખાયા. અર્જુનનું મન સ્થિર થયું. આ રૂપને સમજવા માટે નિષ્ઠાભરી ભક્તિનું મહત્ત્વ શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું.

પછી અર્જુને ભક્તિના માર્ગ વિશે પૂછ્યું. શ્રીકૃષ્ણે મન અને બુદ્ધિ પોતાનામાં જોડવા કહ્યું. એ ન થઈ શકે તો સતત અભ્યાસ કરવો, શ્રીકૃષ્ણને માટે કાર્ય કરવું અને કર્મનાં ફળની પકડ છોડવી જેવા માર્ગ બતાવ્યા. કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખનાર, દયાળુ, અહંકારથી દૂર અને સુખદુઃખમાં સમાન રહેનાર ભક્ત પોતાને પ્રિય છે એમ કહ્યું.

આગળ તેમણે શરીરને એક ક્ષેત્ર એટલે કે કામ થતી જગ્યા તરીકે સમજાવ્યું અને તેને જાણનારની વાત કરી. શરીર, મન અને તેમના બદલાવને ઓળખવા સાથે નમ્રતા, અહિંસા અને સંયમ જેવા ગુણોનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. પછી સત્ત્વ, રજસ અને તમસની વાત કરી. આ ત્રણ ગુણ માણસને જુદી રીતે બાંધે છે. સમજ અને શાંતિ, ઇચ્છા અને ચંચળતા, આળસ અને અજ્ઞાનના પ્રભાવને ઓળખીને તેમની પકડથી આગળ વધવાનું કહ્યું.

જગત સમજાવવા તેમણે ઊલટા પીપળાનું ઉદાહરણ આપ્યું, જેના મૂળ ઉપર અને ડાળીઓ નીચે છે. માણસ ઇચ્છાઓ અને મોહમાં વધુ બંધાતો જાય છે. આ પકડ છોડીને પરમાત્માને શોધવાનો માર્ગ તેમણે સમજાવ્યો. પોતે દરેકના હૃદયમાં રહેલા છે અને સ્મરણ તથા જ્ઞાન પોતાનાથી મળે છે એમ કહ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે સારા અને વિનાશ તરફ લઈ જતા સ્વભાવનો ભેદ પણ સમજાવ્યો. નિર્ભયતા, સત્ય, દયા અને મનનો સંયમ એક તરફ હતાં. દંભ, અભિમાન, ગુસ્સો અને કઠોરતા બીજી તરફ હતાં. કામના, ક્રોધ અને લોભને પતનનાં ત્રણ દ્વાર ગણાવ્યાં. અર્જુનને શું કરવું અને શું ટાળવું તે સમજવા શાસ્ત્રનો આધાર લેવા કહ્યું.

અર્જુને શ્રદ્ધા વિશે પૂછ્યું. શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે સ્વભાવ પ્રમાણે માણસની શ્રદ્ધા બદલાય છે. ખોરાક, યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં પણ એ ભેદ દેખાય છે. સાચું બોલવું, બીજાને દુઃખ ન થાય એવી વાણી રાખવી, મનને શાંત રાખવું અને વળતરની અપેક્ષા વગર યોગ્ય રીતે દાન આપવું એ વાતો પણ સંવાદમાં આવી.

છેલ્લે અર્જુને સંન્યાસ અને ત્યાગનો ભેદ પૂછ્યો. શ્રીકૃષ્ણે ઇચ્છા માટે થતાં કામ છોડવા અને કર્મનાં ફળની પકડ છોડવાનો અર્થ સમજાવ્યો. યજ્ઞ, દાન અને તપ જેવાં સારા કામ ચાલુ રાખવા કહ્યું. કોઈ પણ કામ પાછળ અનેક કારણો હોય છે. તેથી પોતે જ બધું કર્યું એવો અહંકાર ન રાખવો. પોતાની જવાબદારીમાં ખામી હોય તો પણ તેને સમજપૂર્વક નિભાવવી અને કર્મને ઈશ્વરની આરાધના બનાવવી એ માર્ગ તેમણે સમજાવ્યો.

પછી શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને અત્યાર સુધીની બધી વાત પૂરી રીતે વિચારીને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે નિર્ણય લેવા કહ્યું. આગળ તેમણે કહ્યું, “તારું મન મારામાં રાખ, મારી ભક્તિ કર અને મારું શરણ લે.” તેમણે અર્જુનને પાપમાંથી મુક્ત કરવાનું વચન આપીને શોક ન કરવા કહ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે પૂછ્યું કે અર્જુને એકાગ્ર મનથી આ વાત સાંભળી કે નહીં અને તેની ગૂંચવણ દૂર થઈ કે નહીં. અર્જુને જવાબ આપ્યો, “તમારી કૃપાથી મારી મૂંઝવણ દૂર થઈ છે. મને સમજ પાછી મળી છે. હવે મને શંકા નથી. તમે કહ્યું છે તેમ હું કરીશ.”

સંજયે ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું કે વ્યાસજીની કૃપાથી તેણે આ અદ્ભુત સંવાદ સાંભળ્યો હતો. શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનની આ વાતો યાદ કરતાં તેને ફરી ફરી આનંદ થતો હતો. વિશ્વરૂપનું સ્મરણ કરતાં તેને આશ્ચર્ય થતું હતું. અંતે તેણે પોતાનો વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ છે અને ધનુષધારી અર્જુન છે ત્યાં સમૃદ્ધિ, વિજય અને અડગ નીતિ છે.

ગીતા જયંતી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનના સંવાદને યાદ કરવાનો દિવસ છે. કથામાં અર્જુન પોતાની મુશ્કેલી છુપાવતો નથી. તે પ્રશ્નો પૂછે છે, જવાબ સાંભળે છે અને સમજ સાથે નિર્ણય લેવા તૈયાર થાય છે. કર્તવ્ય, આત્મજ્ઞાન, મનનો સંયમ અને ભક્તિ વિશે ગીતામાં આવેલી વાતોનો અભ્યાસ આ પર્વ સાથે જોડાયેલો છે.

ભક્તો ભગવદ્ ગીતાનું વાંચન કે પાઠ કરે છે. ક્યાંક આખા અઢાર અધ્યાયનો સામૂહિક પાઠ થાય છે અને ક્યાંક પસંદ કરેલા શ્લોકો વાંચીને તેમનો અર્થ સમજવામાં આવે છે. મંદિરોમાં શ્રીકૃષ્ણની પૂજા, ભજન અને પ્રવચન થાય છે. કેટલાક લોકો આ જ તિથિએ આવતી મોક્ષદા અગિયારસનું વ્રત પણ પોતાની પરંપરા પ્રમાણે રાખે છે.

હરિયાણાના કુરુક્ષેત્ર અને જ્યોતિસરમાં ગીતા જયંતીના ખાસ કાર્યક્રમો થાય છે. ગીતાપાઠ, ભજન, પ્રવચન અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં લોકો જોડાય છે. બ્રહ્મસરોવર પાસે દીપદાન પણ થાય છે. બીજા પ્રદેશોના મંદિરો અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ પણ પોતાની પરંપરા પ્રમાણે ગીતાપાઠ અને સત્સંગ યોજે છે.