હોળી

હોળીની સૌથી જાણીતી કથા વિષ્ણુભક્ત બાળ પ્રહ્લાદ અને તેના પિતા હિરણ્યકશિપુની છે. હિરણ્યકશિપુનો હુકમ હતો કે સૌ એની જ પૂજા કરે. પ્રહ્લાદે ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ છોડવાની ના પાડી, એટલે રાજાએ તેને મારી નાખવા વારંવાર પ્રયત્ન કર્યા. છેવટે હિરણ્યકશિપુની બહેન હોલિકા, જેને આગ બાળી ન શકે એવું મનાતું હતું, પ્રહ્લાદને ખોળામાં લઈને ભડભડતી આગમાં બેઠી. પણ એ રક્ષણ બીજાનું ભૂંડું કરવા વાપર્યું, એટલે કામ ન આવ્યું. હોલિકા બળી ગઈ અને પ્રહ્લાદ પોતાની શ્રદ્ધાના બળે બચી ગયો. પૂનમની રાતે થતું હોલિકા દહન અહંકાર અને ક્રૂરતા પર ભક્તિના આ વિજયની યાદ છે. બીજા દિવસે રમાતા રંગોમાં શ્રીકૃષ્ણની પરંપરા પણ ભળેલી છે, ખાસ કરીને શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાજીની વાતો અને વ્રજના વસંતના રમતિયાળ ઉત્સવો. આમ હોળીમાં બૂરાઈ પર ભલાઈની જીતની કથા સાથે વસંતનો આનંદ, મનમેળ, સંગીત, રંગ અને સૌનું હળવુંમળવું એક થઈ જાય છે.

હોળીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

આગલા દિવસોમાં ચાર રસ્તે લાકડાં અને છાણાંની હોળી ખડકાય છે, અને પૂનમે સૂર્યાસ્ત પછી પ્રગટાવાય છે. લોકો હોળીની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને એમાં નાળિયેર, ખજૂર અને નવું ધાન હોમે છે. જ્વાળા કઈ દિશામાં નમે છે તે જોઈને આવનારી ઋતુનો વરતારો કરાય છે. બીજી સવારે ધુળેટી આવે છે, અને એ દિવસનો મિજાજ જ જુદો હોય છે.

હોલિકા દહન રાતે થાય છે. રંગ બીજા દિવસે રમાય છે, અને ગુજરાતમાં એ ધુળેટી નામે અલગ તહેવાર ગણાય છે. વ્રજમાં હોળી પખવાડિયું ચાલે છે, જેમાં બરસાનાની લઠ્ઠમાર હોળી પણ આવે છે. પંજાબમાં બીજા દિવસે હોલા મહોલ્લા થાય છે, જેમાં શસ્ત્રકળાનાં પ્રદર્શન થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ તહેવાર નાના પાયે ઊજવાય છે. બંગાળમાં એ દોલ જાત્રા છે, જેમાં દેવમૂર્તિઓને હિંડોળામાં બેસાડીને ફેરવાય છે.