ઇન્દિરા એકાદશી 2025

ઇન્દિરા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે થતું એકાદશીનું વ્રત છે, જેની તિથિ અને રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

ઇન્દિરા એકાદશી પિતૃપક્ષમાં આવતું વિષ્ણુભક્તિ અને પૂર્વજોના સ્મરણનું વ્રત છે. પરંપરાગત માહાત્મ્યમાં અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને આ એકાદશી વિશે પૂછે છે. ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં તે આશ્વિન કૃષ્ણ અને ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં ભાદરવા વદ અગિયારસ કહેવાય છે. શ્રીકૃષ્ણ મહિષ્મતીના ધર્મનિષ્ઠ રાજા ઇન્દ્રસેનની કથા કહે છે. એક દિવસ નારદ મુનિ તેમના દરબારમાં આવી જણાવે છે કે રાજાના સ્વર્ગસ્થ પિતા યમલોકમાં છે, કારણ કે તેમનું એક ધાર્મિક કર્તવ્ય અધૂરું રહ્યું હતું. પિતાએ સંદેશ આપ્યો હતો કે પુત્ર ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કરી તેનું પુણ્ય તેમને અર્પણ કરે.

રાજા દુઃખી થઈ નારદજીને વ્રતની વિધિ પૂછે છે. નારદજી દશમીથી સ્નાન, પિતૃસ્મરણ, શ્રાદ્ધ અને સંયમિત ભોજન દ્વારા તૈયારી કરવાનું કહે છે. અગિયારસે વિષ્ણુપૂજન, સંકલ્પ, પ્રાર્થના અને રાત્રિ જાગરણનું વર્ણન છે. બીજા દિવસે બારસે દાન તથા સમાપનની વિધિ થાય છે. ઇન્દ્રસેન રાજાએ પરિવાર સાથે શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત કર્યું અને પિતાના કલ્યાણ માટે પુણ્ય અર્પણ કર્યું. ભક્તિકથા પ્રમાણે તેમના પિતા યમલોકથી મુક્ત થઈ દિવ્ય લોકમાં ગયા. આ પિતૃપ્રેમ અને ભક્તિની ધાર્મિક કથા છે, પરલોકનો સાબિત ઐતિહાસિક પુરાવો નહીં.

ભક્તો પૂર્વજોના સન્માન માટે પૂજા, દાન અને પરંપરાગત શ્રાદ્ધ કરે છે. એકાદશી વ્રતને દરેક પિતૃવિધિનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ માનવો નહીં. વ્રત અને બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક સ્માર્ત કે વૈષ્ણવ પરંપરા પ્રમાણે જોવો જરૂરી છે. પૂર્વજો પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા સદાચરણ દ્વારા પણ વ્યક્ત કરી શકાય છે.

ઇન્દિરા એકાદશી પિતૃપક્ષમાં આવે છે, અને આ વ્રત પોતાના માટે નહીં પણ પિતૃઓ માટે રખાય છે. તેનું પુણ્ય કુળના દિવંગત પૂર્વજોને અર્પણ થાય છે, અને એટલે જ તેનું સ્થાન પિતૃપક્ષમાં છે.

વિષ્ણુપૂજન, પિતૃસ્મરણ, પરિવારની રીત મુજબ શ્રાદ્ધ અને દાન થાય છે. આરોગ્યને અનુકૂળ એકાદશી વ્રત પાળી બારસના સ્થાનિક રીતે ગણાયેલા યોગ્ય સમયમાં પારણું કરવું.

આ વ્રત ભાદરવા વદમાં, પિતૃપક્ષના દિવસોમાં આવે છે. તેનું પુણ્ય પરિવારના દિવંગત સ્વજનોને અર્પણ થાય છે. આ વ્રત શ્રાદ્ધને બદલે નહીં, પણ શ્રાદ્ધની સાથે રખાય છે.

ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં ભાદરવા વદ અગિયારસ અને ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં આશ્વિન કૃષ્ણ એકાદશી કહેવાય છે. આ દિવસ પિતૃપક્ષમાં આવે છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ વ્રત તથા પારણાની રીતો અલગ હોઈ શકે છે.