જયા એકાદશી 2023

જયા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું અગિયારસનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને ત્યાંના પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

જયા એકાદશી ગુજરાતમાં મહા સુદ અગિયારસે આવતું ભગવાન વિષ્ણુનું વ્રત છે. તેની વ્રતકથા ઇન્દ્રની સભાના માલ્યવાન નામના ગંધર્વ ગાયક અને પુષ્પવતી નામની અપ્સરા સાથે જોડાયેલી છે. રાજસભામાં ગાયન-નૃત્ય દરમિયાન બંનેનું ધ્યાન એકબીજા તરફ વળ્યું અને નક્કી કરેલા સંગીતમાં ખલેલ પડી. ઇન્દ્રને આ અપમાન લાગતાં તેમણે બંનેને દિવ્ય સ્વરૂપ ગુમાવી પિશાચ બની હિમાલયના ઠંડા જંગલમાં કષ્ટ ભોગવવાનો શાપ આપ્યો. આ રીતે તેમને અગાઉના આનંદ અને સન્માનથી વંચિત થવું પડ્યું.

જંગલમાં ખાવા-પીવાનું અને આશ્રય મેળવવાનું મુશ્કેલ હતું. અગિયારસના દિવસે બંનેને પૂરતું ભોજન ન મળ્યું, ઠંડીમાં જાગતાં રાત પસાર કરવી પડી. વિધિપૂર્વક વ્રત કરવાનો સંકલ્પ ન હોવા છતાં કથા પ્રમાણે આ અજાણતાં થયેલા ઉપવાસ અને જાગરણથી શુદ્ધિ થઈ. બારસ આવતાં શાપ દૂર થયો, બંનેને પાછું દિવ્ય સ્વરૂપ મળ્યું અને તેઓ ઇન્દ્રસભામાં પહોંચ્યાં. ઇન્દ્રને જયા એકાદશીના પ્રભાવની જાણ થઈ.

આ કથા ક્ષમા, સંયમ અને નવા આરંભનો ધાર્મિક સંદેશ આપે છે; પિશાચમાંથી પરિવર્તનનો સાબિત ઇતિહાસ નથી. ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, નામજપ અને આરોગ્યને અનુકૂળ વ્રત કરે છે. સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ તથા બારસનું પારણું સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી કરવું. આ કથાને લલિત-લલિતાની કામદા એકાદશીની અલગ કથા સાથે ભેળવવી નહીં.

મનાય છે કે આ વ્રત ભૂત-પ્રેતની યોનિમાંથી છુટકારો અપાવે છે. તેની સાથે જોડાયેલી કથા એક ગંધર્વ ગાયકની છે, જેણે પોતાનું સ્થાન ગુમાવ્યું અને આ ઉપવાસથી પાછું મેળવ્યું. આ વ્રત મહા સુદ અગિયારસે થાય છે.

વિષ્ણુપૂજન, જપ, કથાશ્રવણ અને આરોગ્ય પ્રમાણે વ્રત થાય છે; બારસનું પારણું સ્થાનિક પંચાંગથી જોવું.

મહા સુદ અગિયારસનું આ વ્રત શાપમાંથી છુટકારા માટે થાય છે. કથામાં આ શાપ બે ગાયકોને મળ્યો હતો, જે દરબારમાં બેધ્યાન રહ્યાં અને તેની સજામાં પિશાચ બન્યાં.

ગુજરાતની મહા સુદ અગિયારસ એટલે માઘ શુક્લ એકાદશી; સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ તારીખ જુદી હોઈ શકે છે.