કાર્તિકૈ દીપમ 2023

કાર્તિકૈ દીપમ તમિલનાડુનો દીવાઓનો તહેવાર છે. તિરુવણ્ણામલૈમાં આ દિવસે અરુણાચલ પર્વતની ટોચ પર મહાદીપ પ્રગટે છે. એ જ્યોત સાથે ભગવાન શિવના અગ્નિસ્વરૂપની કથા જોડાયેલી છે.

એક વખત બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે વિવાદ થયો. બંનેને લાગતું હતું કે પોતે બીજા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. તેમની વચ્ચે અગ્નિનો એક વિશાળ સ્તંભ પ્રગટ થયો. બંનેએ ઉપર જોયું, પણ જ્યોતની ટોચ દેખાઈ નહીં. નીચે જોયું તો એ ક્યાંથી શરૂ થતી હતી તે પણ દેખાયું નહીં.

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ નક્કી કર્યું કે એક જણ જ્યોતની ટોચ શોધશે અને બીજો તેનું મૂળ શોધશે. બ્રહ્માએ હંસનું રૂપ લીધું અને ઉપર ઊડવા લાગ્યા. વિષ્ણુએ વરાહનું રૂપ લીધું અને નીચે ઊતર્યા. બંને જુદી દિશામાં આગળ વધ્યા, પણ જેટલા દૂર ગયા એટલી જ્યોત આગળ દેખાતી રહી.

વિષ્ણુને સમજાયું કે તેમને જ્યોતનું મૂળ મળવાનું નથી. તેઓ પાછા ફર્યા અને સ્વીકાર્યું કે તેઓ તેનો છેડો શોધી શક્યા નથી.

બ્રહ્મા પણ જ્યોતની ટોચ સુધી પહોંચી શક્યા નહોતા. ઉપર જતાં તેમને નીચું આવતું કેતકીનું ફૂલ મળ્યું. બ્રહ્માએ ફૂલને કહ્યું કે જ્યારે હું કહું કે મેં જ્યોતની ટોચ જોઈ છે, ત્યારે તું મારી વાતને સાચી કહેજે. પછી બ્રહ્મા પાછા ફર્યા. તેમણે કહ્યું કે તેઓ ટોચ સુધી પહોંચી ગયા હતા. કેતકીના ફૂલે તેમની વાતને સમર્થન આપ્યું.

ત્યારે શિવ પ્રગટ થયા. તેમણે બ્રહ્માનો દાવો ખોટો હોવાનું જણાવ્યું. બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ જે જ્યોતનો છેડો શોધવા નીકળ્યા હતા, એ શિવનું જ સ્વરૂપ હતું. એક ઉપર ગયા અને એક નીચે ગયા, પણ બંનેમાંથી કોઈ શિવના અગ્નિસ્વરૂપનો પાર પામી શક્યું નહીં. જે વિવાદથી તેમની શોધ શરૂ થઈ હતી, એનો અંત શિવનાં દર્શન થતાં આવ્યો.

તિરુવણ્ણામલૈની સ્થાનિક કથા પ્રમાણે શિવે બંનેને આશીર્વાદ આપ્યા. તેમણે કહ્યું કે કાર્તિકૈના દિવસે તેઓ પર્વતની ટોચ પર જ્યોતરૂપે દર્શન આપશે. અરુણાચલ પર્વતને શિવના એ અગ્નિસ્વરૂપ સાથે જોડવામાં આવે છે. આજે જ્યારે શહેરમાંથી લોકો પર્વતની ટોચ પર મહાદીપ જુએ છે, ત્યારે તેઓ એ જ્યોતને યાદ કરે છે જેનો છેડો બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને મળ્યો નહોતો.

ભક્તિ, કુટુંબની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે મોસમી અર્થને કારણે કાર્તિગઈ દીપમનું મહત્ત્વ છે.

તિરુવણ્ણામલૈના અરુણાચલેશ્વર મંદિરમાં ઉત્સવ દરમિયાન પૂજા અને શોભાયાત્રાઓ થાય છે. મુખ્ય દિવસે સાંજે અરુણાચલની ટોચ પર મહાદીપ પ્રગટાવવામાં આવે છે. ઘણા ભક્તો પર્વતની પરિક્રમા કરે છે, જેને ત્યાં ગિરિવલમ કહે છે. ઘરોમાં પણ સાંજે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે.

આ તહેવાર સૌથી વધુ તમિલનાડુમાં ઊજવાય છે, અને કેરળ, આંધ્રના દરિયાકાંઠે તથા શ્રીલંકામાં પણ ઊજવાય છે. તેની તારીખ પૂનમ પરથી નહીં, કૃત્તિકા નક્ષત્ર પરથી નક્કી થાય છે. એટલે એ દર વખતે ઉત્તર ભારતની એ કારતક સુદ પૂનમ નથી હોતી, જે વારાણસીમાં દેવ દીપાવલી તરીકે ઊજવાય છે. છતાં બંને ઘણી વાર એક જ દિવસે આવે છે.