કારતકી પૂનમ

પવિત્ર કારતક મહિનાનાં સ્નાન અને વ્રત કારતકી પૂનમે પૂરાં થાય છે, અને આ એક પૂનમ સાથે હિંદુ ધર્મની કેટલીય મોટી પરંપરાઓ જોડાયેલી છે. શૈવ પરંપરામાં તેને ત્રિપુરારી પૂનમ કહે છે. અસુરોનાં આકાશમાં ફરતાં ત્રણ નગરો ત્રિપુર તરીકે ઓળખાતાં, અને ભગવાન શિવે તેનો નાશ કર્યો હતો. આ પૂનમ એ વિજયની યાદ છે, અને માન્યતા છે કે એ વિજયથી સૃષ્ટિમાં ફરી વ્યવસ્થા સ્થપાઈ. વારાણસીમાં આ સાંજે દેવ દિવાળી ઉજવાય છે, અને ઘાટ તથા મંદિરો હજારો દીવાથી ઝળહળી ઊઠે છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં પણ આ પૂનમનું મોટું મહત્ત્વ છે, કારણ કે કારતકની ઉપાસના અને ભીષ્મ પંચક બંને આ દિવસે પૂરાં થાય છે. પવિત્ર સ્નાન, દીપદાન, મંદિરમાં પૂજા અને દાન ઠેરઠેર થાય છે. પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક ભાગોમાં આ દિવસે યાત્રા અને મેળાની પરંપરા છે. શીખ પરંપરામાં ગુરુ નાનકનો ગુરપુરબ પણ ચાંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણે આ જ પૂનમની આસપાસ આવે છે. આમ વર્ષના સૌથી ભક્તિભર્યા મહિનાઓમાંના એક, કારતકની આ પૂનમે દીવાનો પ્રકાશ, તીર્થયાત્રા, વ્રતની પૂર્ણાહુતિ અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ એકસાથે જોવા મળે છે.

કારતકી પૂનમનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

સાંજ પડતાં નદી કે તળાવમાં દીવા તરતા મુકાય છે. આને દેવ દિવાળી, એટલે કે દેવોની દિવાળી કહે છે, અને વારાણસીમાં એ ખાસ ઉજવાય છે. ગુજરાતમાં આ દિવસે શામળાજીનો મેળો ભરાય છે, અને લોકો પગપાળા ત્યાં જાય છે. વહેલી પરોઢે તીર્થમાં સ્નાન કરવાની પરંપરા એના કરતાં જૂની છે, અને આ દિવસ નદીકાંઠે ઉજવાય છે તેનું કારણ પણ એ જ છે.

વારાણસીમાં છેડેથી છેડા સુધીના બધા ઘાટ દીવાથી ઝગમગે છે, અને આખા વર્ષની સૌથી મોટી ભીડ આ દિવસે ઊમટે છે. પુષ્કરનો ઊંટમેળો પણ આ જ પૂનમે ભરાય છે. શીખો આ દિવસે ગુરુ નાનક દેવની જયંતી ઉજવે છે. ઓડિશામાં આ દિવસ બોઇત બંદાણ તરીકે ઉજવાય છે, જેમાં જાવા અને બાલી સુધી વહાણ લઈ જનારા વેપારીઓની યાદમાં નાની હોડીઓ પાણીમાં તરતી મુકાય છે. ગુજરાતમાં શામળાજી અને સોમનાથમાં મેળા ભરાય છે.