કરવા ચોથ 2033

કરવા ચોથમાં ઘણી પરિણીત સ્ત્રીઓ પતિના સુખ અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે વ્રત રાખે છે. સાંજે પૂજા અને કથા થાય છે. પોતાના સ્થળે ચંદ્ર ઊગ્યા પછી તેને જળ અર્પણ કરીને વ્રત પૂરું કરવામાં આવે છે. અહીં વીરાવતી અને તેના સાત ભાઈઓની પ્રચલિત વ્રતકથા છે.

ઇન્દ્રપ્રસ્થપુરમાં વેદશર્મા નામના બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની લીલાવતી સાથે રહેતા હતા. તેમને સાત દીકરા અને વીરાવતી નામની એક દીકરી હતી. એકની એક બહેન હોવાથી વીરાવતી સૌને વહાલી હતી. મોટી થઈ ત્યારે તેનાં લગ્ન એક બ્રાહ્મણ યુવાન સાથે થયાં.

લગ્ન પછી વીરાવતી પિયરમાં હતી ત્યારે કરવા ચોથ આવી. તેણે પોતાની ભાભીઓ સાથે પતિના લાંબા આયુષ્ય માટે વ્રત રાખ્યું. દિવસ પસાર થવા લાગ્યો, પણ તે ભૂખ સહન ન કરી શકી. નબળાઈથી તે બેભાન થઈને પડી ગઈ.

ભાઈઓ બહેનની આવી હાલત જોઈ શક્યા નહીં. તેઓ જાણતા હતા કે ચંદ્રનાં દર્શન કર્યા વિના તે ખાશે નહીં. એટલે તેમણે એક યુક્તિ કરી. એક ભાઈ થોડે દૂરના વડ પર દીવો અને ચાળણી લઈને ચડ્યો. વીરાવતી ભાનમાં આવી ત્યારે બીજા ભાઈઓ તેને છત પર લઈ ગયા અને કહ્યું કે ચંદ્ર ઊગી ગયો છે.

વડ પર ચાળણી પાછળ દીવો દેખાતો હતો. વીરાવતીને લાગ્યું કે ઝાડની પાછળ ચંદ્ર ઊગ્યો છે. તેણે એ પ્રકાશને ચંદ્ર માનીને જળ અર્પણ કર્યું અને જમવા બેઠી. પહેલા કોળિયામાં વાળ નીકળ્યો. બીજા કોળિયે તેને છીંક આવી. ત્રીજો કોળિયો લેતી હતી ત્યારે સાસરેથી બોલાવવાનું આવ્યું. ત્યાં પહોંચી ત્યારે તેણે પતિને મૃત હાલતમાં જોયો.

વીરાવતી રડી પડી. વ્રતમાં પોતાનાથી શું ભૂલ થઈ હશે, એ વિચાર તેને સતાવતો હતો. તેનું રડવું સાંભળીને ઇન્દ્રદેવનાં પત્ની ઇન્દ્રાણી ત્યાં આવ્યાં. વીરાવતીએ તેમને પૂછ્યું કે કરવા ચોથના દિવસે જ પતિનું મૃત્યુ કેમ થયું. તેણે પતિને ફરી જીવતો કરવા વિનંતી કરી.

કથામાં ઇન્દ્રાણીએ તેને સમજાવ્યું કે તેણે સાચો ચંદ્ર ઊગે તે પહેલાં જ જળ અર્પણ કરીને ભોજન લીધું હતું. એટલે વ્રતની વિધિ અધૂરી રહી હતી. તેમણે વીરાવતીને આખા વર્ષ દરમિયાન દર મહિનાની ચોથનું અને કરવા ચોથનું વ્રત નિયમથી કરવા કહ્યું. તેમણે આશ્વાસન આપ્યું કે આમ કરવાથી તેનો પતિ પાછો જીવતો થશે.

વીરાવતીએ ઇન્દ્રાણીની વાત માની. તેણે શ્રદ્ધાથી દર મહિનાની ચોથનાં વ્રત કર્યાં અને બધી વિધિ પાળી. કથાના અંતે એ વ્રતોના પુણ્યથી તેનો પતિ ફરી જીવતો થાય છે અને બંનેનો મેળાપ થાય છે.

આ વ્રત લગ્નજીવનના સુખ અને પરિવારના કલ્યાણ માટેની પ્રાર્થના સાથે જોડાયેલું છે. એકબીજાની કાળજી રાખવી, સાથે પૂજા કરવી અને પરિવારની પરંપરા આગળ લઈ જવી એ તેની ઉજવણીના ભાવ છે.

કેટલાક પરિવારોમાં સૂર્યોદય પહેલાં સરગી લેવાય છે. સરગી એટલે વ્રત પહેલાં લેવાતું ભોજન. સાંજે સ્ત્રીઓ પૂજાની થાળી અને કરવા નામનું નાનું જળપાત્ર લઈને ભેગી થાય છે. ગૌરીમાતા કે શિવ-પાર્વતીની પૂજા કરે છે અને વ્રતકથા સાંભળે છે. કેટલીક જગ્યાએ ગીતો ગાતાં થાળીઓ એકબીજાને આપવામાં આવે છે.

ચંદ્ર ઊગે ત્યારે તેને જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક પરિવારોમાં ચાળણીમાંથી ચંદ્ર જોવાની રીત છે. પછી પાણી કે ભોજન લઈને વ્રત પૂરું કરે છે. પોતાના શહેરનો ચંદ્રોદય સ્થાનિક પંચાંગમાં જોવામાં આવે છે.

ઘણા પરિવારોમાં સૂર્યોદયથી ચંદ્રદર્શન સુધી અન્ન અને પાણી લીધા વિના વ્રત રાખવાની પરંપરા છે. કેટલાક લોકો પોતાની તબિયત અને પરિવારની રીત પ્રમાણે ફેરફાર કરે છે. વ્રત રાખવું વ્યક્તિની શ્રદ્ધા અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે છે.

પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશના ઘણા પરિવારોમાં કરવા ચોથ પાળવામાં આવે છે. સરગી, થાળી ફેરવવી અને ચાળણીથી ચંદ્ર જોવાની રીત પ્રદેશ અને ઘર પ્રમાણે બદલાય છે.

પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં આ તિથિ કારતક કૃષ્ણ ચતુર્થી કહેવાય છે. ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગમાં એ જ તિથિ આસો વદ ચોથ કહેવાય છે. ચંદ્રોદય પોતાના સ્થળ પ્રમાણે જોવાનો હોવાથી પૂજા અને પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.