માઘી પૂનમ

મહા સુદ પૂનમ, એટલે કે માઘી પૂનમે, મહિનાભર ચાલતાં માઘ સ્નાન અને ભક્તિના દિવસો પૂરા થવા આવે છે. હિંદુ તીર્થપરંપરામાં માઘ સ્નાનના દિવસોમાં પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાનનું ખાસ મહત્ત્વ છે, અને એમાં પણ પ્રયાગરાજના ત્રિવેણી સંગમનું સૌથી વધારે. ત્યાં ઘણા યાત્રાળુઓ આખો મહિનો પ્રાર્થના, દાન અને સંયમી જીવનમાં વિતાવે છે, જેને કલ્પવાસ કહે છે. પૂનમના દિવસે ભક્તો સૂર્યોદય પહેલાં કે સૂર્યોદય ટાણે સ્નાન કરે છે. ભગવાન વિષ્ણુની અને પોતપોતાના કુળદેવતાની પૂજા થાય છે, અને દીવા, અન્ન તથા દાન અર્પણ થાય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં આ દિવસે સત્યનારાયણની પૂજા પણ થાય છે. આ દિવસ કોઈ એક પૌરાણિક કથા પર આધારિત નથી. તેનું મહત્ત્વ એ જૂની માન્યતામાંથી આવે છે કે સાદું જીવન, પવિત્ર સ્નાન અને ઉદાર હાથે દાન કરીને મન શુદ્ધ કરવા માટે માઘના દિવસો સૌથી ઉત્તમ છે. મોટાં તીર્થોમાં માઘ મેળા કે કુંભના ચક્રમાં આ એક મહત્ત્વની સ્નાન તિથિ છે, અને ઘણા કલ્પવાસીઓનું વ્રત આ દિવસે પૂરું થાય છે.

માઘી પૂનમનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

સૂર્યોદય પહેલાં નદી કે તળાવે સ્નાન થાય છે. ઠંડીના આ દિવસોમાં કોઈને જેની જરૂર હોય તે દાનમાં અપાય છે, જેમ કે ધાબળો, તલ કે ગરમ ભોજન. પ્રયાગમાં મહિનો રહેનારા કલ્પવાસીઓ આ દિવસે કલ્પવાસ પૂરો કરીને ઘરે જાય છે. ગુજરાતમાં ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસે સત્યનારાયણની કથા થાય છે.