મહાલક્ષ્મી વ્રત 2003

ભાદરવા સુદ આઠમથી આગળની કૃષ્ણ અષ્ટમી સુધી લક્ષ્મીજીનું સોળ તિથિનું વ્રત, ઘરપૂજા અને ઉદ્યાપન.

મહાલક્ષ્મી વ્રત મા મહાલક્ષ્મીનું ઘણા દિવસ ચાલતું વ્રત છે, અને પરંપરા પ્રમાણે ભાદરવા સુદ આઠમથી શરૂ થાય છે. વ્રત લગભગ સોળ દિવસ ચાલે છે, પણ કોઈ તિથિ વધે કે તેનો ક્ષય થાય તો દિવસોની ગણતરી આઘીપાછી થઈ શકે છે. વ્રતની જૂની કથામાં એક રાજપરિવારની વાત આવે છે, જેનું ગયેલું સૌભાગ્ય સાચા મનથી લક્ષ્મીપૂજા કરવાથી પાછું આવ્યું. કથામાં ભાર અચાનક મળતા ધન પર નહીં, પણ નિયમથી કરેલી ભક્તિ પર છે. ઉત્તર અને મધ્ય ભારતની ઘણી પરંપરાઓમાં સ્ત્રીઓ કુટુંબની સમૃદ્ધિ, સ્થિરતા અને સુખાકારી માટે આ વ્રત લે છે. તેઓ પવિત્ર દોરો બાંધે છે, માતાજીની પૂજા કરે છે અને કુટુંબના રિવાજ પ્રમાણે ખાવાપીવાના નિયમ પાળે છે. વ્રત આટલું લાંબું ચાલે છે એ પોતે જ એક સંદેશ છે કે સમૃદ્ધિ ધીરજ, વ્યવસ્થા, કૃતજ્ઞતા અને વારંવારની મહેનતથી ટકે છે. ભાદરવા વદ આઠમની આસપાસ પૂજા સાથે વ્રત વિધિપૂર્વક પૂરું થાય છે.

પરંપરાગત સોળ તિથિનો આ વ્રત ભાદરવા સુદ આઠમથી શરૂ થઈ પૂનમ પછીની કૃષ્ણ અષ્ટમી સુધી ચાલે છે. ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં અંતિમ તિથિ આસો વદ આઠમ કહેવાય છે, જ્યારે ગુજરાતી અમાન્ત પદ્ધતિમાં મહિનાનું નામ અલગ હોઈ શકે છે. પરિવાર સંકલ્પ કરે છે, ગાંઠવાળો પવિત્ર દોરો બાંધે છે, દીવા, ફૂલ અને નૈવેદ્યથી પૂજા કરી અંતે ઉદ્યાપન કરે છે. કેટલીક કથામાં કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને વ્રત સમજાવે છે, તો અન્ય લોકકથામાં રાજપરિવાર અહંકાર અને લક્ષ્મીપૂજાની ઉપેક્ષાથી સુખ ગુમાવે છે. આ ભક્તિપરંપરાની જુદી કથાઓ છે, એક સાબિત ઐતિહાસિક ઘટના નહીં. તિથિની વૃદ્ધિ કે ક્ષયથી નાગરિક દિવસો પંદર કે સત્તર પણ થઈ શકે છે, તેથી શરૂઆત અને સમાપ્તિ સ્થાનિક પંચાંગથી અલગ ચકાસવી જોઈએ.

સતત પૂજા, આભાર, ઘરનું કલ્યાણ અને દાનથી મહાલક્ષ્મીનો આદર; અચાનક ધન મળવાની ખાતરી નહીં.

સંકલ્પ, દીવા-નૈવેદ્યથી લક્ષ્મીપૂજા, કુટુંબની રીત મુજબ ઉપવાસ કે દોરો અને અંતે ઉદ્યાપન.

ઉપવાસ મોટે ભાગે પહેલા અને છેલ્લા દિવસે જ થાય છે. સોળ દિવસના વ્રતના વચ્ચેના દિવસો ભૂખ્યા રહીને નહીં, પૂજાથી પળાય છે.

મુખ્યત્વે ઉત્તર-મધ્ય ભારતની ઘરપરંપરા; ભાદરવા સુદ આઠમથી આગળની કૃષ્ણ અષ્ટમી સુધી. પૂર્ણિમાંત-અમાન્ત નામ અને દિવસોની સંખ્યા બદલાય.