મત્સ્ય જયંતી

મત્સ્ય જયંતી ભગવાન વિષ્ણુના મત્સ્ય અવતારની જયંતી છે. મત્સ્ય એટલે માછલી. આ અવતાર મહાપ્રલયમાં જીવન અને પવિત્ર જ્ઞાનને બચાવવા સાથે જોડાયેલો છે. પુરાણોમાં કથા છે કે રાજા સત્યવ્રત પાસે એક નાની માછલીએ આશરો માગ્યો, અને રાજાએ તેનું રક્ષણ કર્યું. આગળ જતાં આ રાજા જ મનુ તરીકે ઓળખાયા. માછલી જોતજોતામાં અચરજ પમાડે એટલી મોટી થતી ગઈ. અંતે તેણે પોતે ભગવાન વિષ્ણુ છે એમ પ્રગટ કર્યું, અને મનુને આવનારા પ્રલયની ચેતવણી આપી. ભગવાને મનુને એક નાવ તૈયાર કરવા, બીજ અને જીવનનાં જરૂરી સ્વરૂપો સાચવી રાખવા, અને ઋષિઓને નાવમાં સાથે લેવા કહ્યું. પ્રલય આવ્યો ત્યારે મત્સ્ય ભગવાન નાવને સલામત સ્થાને દોરી ગયા. ચિત્રોમાં ઘણી વાર એ નાવ દિવ્ય માછલીના શિંગડા સાથે બાંધેલી દેખાય છે. કેટલીક કથાઓમાં મત્સ્ય ભગવાન ચોરાયેલા વેદ પણ પાછા લાવે છે. આ કથા મત્સ્ય અવતારને રક્ષણ, દૂરંદેશી અને જૂની વ્યવસ્થા ડૂબી જાય ત્યારે જ્ઞાન તથા જીવન સાચવવાની ફરજનું પ્રતીક બનાવે છે.

મત્સ્ય જયંતીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.