મૌની અમાસ

મૌની અમાસ પોષ વદ અમાસે આવે છે. ઉત્તર ભારતના પંચાંગમાં આ જ દિવસ માઘ મહિનાની અમાસ ગણાય છે, અને માઘનાં તીર્થસ્નાનોમાં આ સૌથી મહત્ત્વની તિથિઓમાંની એક છે. મૌની નામ સામાન્ય રીતે મૌન સાથે જોડાય છે, એટલે કે જાણીજોઈને ચૂપ રહેવું. આ દિવસે ભક્તો ઓછું બોલે છે, મનને અંદર વાળે છે, અને સ્નાન, પ્રાર્થના, દાન તથા પિતૃઓના સ્મરણને એકસાથે જોડે છે. પ્રયાગરાજમાં માઘ મેળા અને કુંભની પરંપરામાં મૌની અમાસ મોટા સ્નાનના દિવસોમાંની એક છે. આ દિવસે પરોઢ પહેલાં જ મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કરવા ઊતરે છે. કેટલીક પરંપરાઓ આ નામને મનુ સાથે પણ જોડે છે, પણ આજે જે રીતે દિવસ પળાય છે તેમાં મૌન અને સંયમ જ સૌથી સ્પષ્ટ દેખાય છે. ભક્તો થોડો સમય કે આખો દિવસ મૌન રાખે છે, પિતૃઓને તલ અને જળ અર્પે છે, અન્ન કે વસ્ત્રનું દાન કરે છે, અને જપ તથા ધ્યાનમાં સમય વિતાવે છે. અમાસનું અંધારું અહીં શાંત આત્મચિંતનનું પ્રતીક છે, અને એ ચિંતન પછી જ આધ્યાત્મિક નવી શરૂઆત થાય છે.

મૌની અમાસનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

સવારે ઊઠ્યા પછી સ્નાન ન થાય ત્યાં સુધી મૌન રખાય છે, અને કડક રીતે પાળનારા આખો દિવસ મૌન રાખે છે. પરોઢ પહેલાં સ્નાન થાય છે, તલ અને ધાબળાનું દાન અપાય છે, અને પિતૃઓને અર્પણ થાય છે. પ્રયાગના માઘ મેળામાં આ સૌથી મોટો સ્નાનનો દિવસ છે, એટલે મોટા ભાગના લોકો આ દિવસને ત્યાંની ભીડથી જ ઓળખે છે.