મોક્ષદા એકાદશી

મોક્ષદા એકાદશીની કથા રાજા વૈખાનસની છે. એક વાર રાજાએ સપનામાં જોયું કે તેમના સ્વર્ગસ્થ પિતા કોઈ દુઃખભર્યા લોકમાં પીડા ભોગવે છે અને મુક્તિ માટે આજીજી કરે છે. રાજા ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેમણે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની સલાહ લીધી, અને બ્રાહ્મણોએ તેમને પર્વત મુનિ પાસે મોકલ્યા. પર્વત મુનિએ ધ્યાન ધરીને જોયું અને કહ્યું કે રાજાના પિતા પોતાના એક જૂના ખોટા કર્મનું ફળ ભોગવી રહ્યા છે. મુનિએ રાજા અને તેમના પરિવારને ભક્તિભાવથી મોક્ષદા એકાદશીનું વ્રત કરવાની અને તેનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કરવાની સલાહ આપી. સૌએ એ પ્રમાણે વ્રત કર્યું. કથા કહે છે કે તેનાથી રાજાના પિતા મુક્ત થયા અને ઉચ્ચ ગતિ પામ્યા. એટલે આ એકાદશી મોક્ષ, એટલે કે મુક્તિ, સાથે જોડાઈ ગઈ. સાથે એ ભાવ પણ જોડાયો કે સાચા મનથી કરેલી સાધનાનું પુણ્ય બીજાના કલ્યાણ માટે અર્પણ કરી શકાય. આ જ તિથિ ગીતા જયંતી તરીકે પણ ઉજવાય છે, કારણ કે આ દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.

આ દિવસે ગીતાનો ઉપદેશ અપાયો હતો, એટલે આ દિવસ એકાદશીની સાથે ગીતા જયંતી પણ છે. નામ પ્રમાણે આ એકાદશી મોક્ષ આપનારી છે, અને એ મોક્ષ વ્રત કરનાર માટે નહીં પણ પિતૃઓ માટે છે. આ ઉપવાસ કુળના દિવંગત પૂર્વજો વતી કરાય છે.

આ વ્રત જીવતા લોકો માટે નહીં, પણ દિવંગત સ્વજનો માટે રખાય છે. ઉપવાસનું પુણ્ય પરિવારના પિતૃઓને અર્પણ થાય છે, અને મોક્ષદા નામનો અર્થ પણ એ જ છે. આ દિવસે ગીતાનો પાઠ થાય છે, અને ઘણાં ઘરોમાં ગીતાનો આખો બીજો અધ્યાય વંચાય છે.