નાગ પાંચમ 2044

ગુજરાતમાં શ્રાવણ વદ પાંચમે નાગ પાંચમ ઉજવાય છે. આ દિવસે નાગદેવતાની પૂજા થાય છે અને જીવજંતુઓ પ્રત્યે આદર રાખવાની વાત યાદ કરવામાં આવે છે. નાગની પૂજા સાથે જોડાયેલી એક જાણીતી કથા મહાભારતના આસ્તિક મુનિની છે.

સમુદ્રમંથનમાંથી ઉચ્ચૈઃશ્રવા નામનો સફેદ ઘોડો નીકળ્યો હતો. એક દિવસ નાગોની માતા કદ્રુ અને વિનતા વચ્ચે એ ઘોડાની પૂંછડીના રંગ વિશે શરત લાગી. વિનતાએ કહ્યું કે ઘોડો આખો સફેદ છે. કદ્રુએ કહ્યું કે તેની પૂંછડી કાળી છે. નક્કી થયું કે જે હારે તેણે બીજીની સેવા કરવી પડશે. કદ્રુએ પોતાના નાગપુત્રોને કાળા વાળ બનીને ઘોડાની પૂંછડી ઢાંકી દેવા કહ્યું. પુત્રોએ એ રીતે છેતરપિંડી કરવાની ના પાડી. ગુસ્સામાં કદ્રુએ તેમને શાપ આપ્યો કે એક દિવસ જનમેજય રાજાના યજ્ઞમાં તેઓ અગ્નિમાં પડીને બળી જશે. પછી નાગોએ વિચાર્યું કે કદ્રુની વાત માનવાથી કદાચ શાપ પાછો ખેંચાય. તેઓ કાળા વાળ બનીને ઘોડાની પૂંછડીમાં છુપાયા. બીજે દિવસે વિનતાએ પૂંછડી જોઈ અને શરત હારી ગઈ. કદ્રુનો શાપ તેમ છતાં પાછો ખેંચાયો નહીં.

શાપ સાંભળીને નાગો ડરી ગયા. નાગોના રાજા વાસુકિએ પોતાના કુળને બચાવવાનો રસ્તો શોધવા બધાને ભેગા કર્યા. એલાપત્ર નામના નાગે કહ્યું કે તેણે બ્રહ્માની વાત સાંભળી હતી. બ્રહ્માએ કહ્યું હતું કે જરત્કારુ નામના ઋષિ અને વાસુકિની જરત્કારુ નામની બહેનને એક પુત્ર થશે. તેનું નામ આસ્તિક હશે અને તે યજ્ઞ રોકશે. પછી વાસુકિ દેવો સાથે બ્રહ્મા પાસે ગયા. બ્રહ્માએ એલાપત્રની વાત સાચી હોવાનું કહ્યું. ત્યારથી વાસુકિ એ તકની રાહ જોવા લાગ્યા.

ઋષિ જરત્કારુ પોતાનો સમય અભ્યાસ અને તપમાં પસાર કરતા. તેમને લગ્ન કરવાની ઇચ્છા નહોતી. એક દિવસ તેમણે પોતાના પૂર્વજોને ઊંડા ખાડા ઉપર ઘાસના મૂળના સહારે ઊંધા લટકતા જોયા. બધાં મૂળ કપાઈ ગયાં હતાં. એક જ મૂળ બચ્યું હતું અને તેને પણ ઉંદર કોતરી રહ્યો હતો. પૂર્વજોએ સમજાવ્યું કે એ છેલ્લું મૂળ તેમના વંશની બાકી રહેલી કડી છે અને ઉંદર વીતતા સમયનું રૂપ છે. ઋષિ જરત્કારુ જ તેમના વંશમાં બાકી રહ્યા હતા. તેમણે જરત્કારુને લગ્ન કરીને વંશ આગળ વધારવા કહ્યું.

જરત્કારુએ કહ્યું કે પોતાના નામની કોઈ સ્ત્રી પોતાની મરજીથી તૈયાર થાય અને તેના ભરણપોષણની જવાબદારી તેમના પર ન હોય, તો તેઓ લગ્ન કરશે. ઘણા સમય પછી જંગલમાં તેમણે પોતાની આ વાત ત્રણ વાર કહી. તેમના પર નજર રાખતા નાગોએ વાસુકિને જાણ કરી. વાસુકિ પોતાની બહેન જરત્કારુને લઈને આવ્યા. તેનું નામ ઋષિના નામ જેવું જ હતું અને વાસુકિએ તેની સંભાળ લેવાની જવાબદારી સ્વીકારી. લગ્ન પહેલાં ઋષિએ કહ્યું કે તેમને ન ગમે એવું કંઈ થશે તો તેઓ ચાલ્યા જશે. નાગકુળને બચાવવાની આશાથી વાસુકિની બહેન એ શરતે તૈયાર થઈ.

એક સાંજે ઋષિ પોતાની પત્નીના ખોળામાં માથું રાખીને સૂઈ ગયા. સૂરજ આથમવા આવ્યો ત્યારે તેને ચિંતા થઈ કે ઋષિની સાંજની પ્રાર્થના રહી જશે. તેથી તેણે તેમને ધીમેથી જગાડ્યા. ઋષિ ગુસ્સે થયા અને પોતાની શરત યાદ કરાવીને જવાનું નક્કી કર્યું. પત્નીએ સમજાવ્યું કે તેણે તેમને પ્રાર્થનાનો સમય યાદ અપાવવા જગાડ્યા હતા. નાગકુળને બચાવનાર બાળકનું શું થશે એની પણ તેણે ચિંતા જણાવી. ઋષિએ તેને કહ્યું કે તે એક પુત્રની માતા બનવાની છે. પછી તેઓ ફરી તપ કરવા નીકળી ગયા.

જરત્કારુએ આ વાત પોતાના ભાઈ વાસુકિને કહી. સમય આવતાં તેણે પુત્રને જન્મ આપ્યો. પિતાએ જતા પહેલાં બાળક છે એવું કહ્યું હતું. એ પરથી તેનું નામ આસ્તિક પડ્યું, એવું કથામાં કહેવાય છે. આસ્તિક વાસુકિના ઘરે મોટો થયો. ચ્યવન ઋષિ પાસે તેણે વેદોનો અભ્યાસ કર્યો. નાની ઉંમરમાં જ તે ઘણું શીખ્યો હતો.

આ તરફ હસ્તિનાપુરમાં અભિમન્યુના પુત્ર પરીક્ષિત રાજા હતા. એક દિવસ શિકાર કરતી વખતે તેમણે એક હરણને બાણ માર્યું. ઘાયલ હરણ જંગલમાં ભાગી ગયું. તેની પાછળ જતા રાજા થાકી ગયા અને તેમને તરસ લાગી. તેમણે ત્યાં બેઠેલા શમીક ઋષિને પૂછ્યું કે હરણ કઈ તરફ ગયું. શમીકે મૌન પાળ્યું હતું, એટલે તેમણે જવાબ આપ્યો નહીં. રાજાને એની ખબર નહોતી. ગુસ્સામાં તેમણે ધનુષના છેડાથી એક મરેલો સાપ ઊંચક્યો અને ઋષિના ખભા પર મૂક્યો. ઋષિ શાંત રહ્યા અને રાજા ત્યાંથી પાછા ફર્યા.

શમીકના પુત્ર શૃંગીને મિત્ર પાસેથી ખબર પડી કે તેના પિતા સાથે શું થયું હતું. તેણે ગુસ્સામાં શાપ આપ્યો કે સાતમા દિવસે તક્ષક નાગના ડંખથી રાજાનું મૃત્યુ થશે. શમીકને આ વાતની જાણ થઈ ત્યારે તેમણે પુત્રને સમજાવ્યું કે રાજાની ભૂલ માટે આટલી મોટી સજા યોગ્ય નહોતી. શમીકે પોતે રાજાને માફ કર્યા અને પોતાના શિષ્ય ગૌરમુખને ચેતવણી આપવા મોકલ્યો. રાજાને પોતાની ભૂલનો પસ્તાવો થયો. મંત્રીઓની સલાહથી તેમણે એક થાંભલા પર ઊભા કરેલા મકાનમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી. ત્યાં ચોકી, વૈદ્યો અને દવાઓ રાખવામાં આવ્યાં. રાજા ત્યાંથી જ રાજકાજ ચલાવવા લાગ્યા.

સાતમા દિવસે કશ્યપ નામના એક બ્રાહ્મણ રાજા પાસે જવા નીકળ્યા. તેમને વિશ્વાસ હતો કે તેઓ તક્ષકનું ઝેર ઉતારી શકશે. તક્ષકે રસ્તામાં તેમને રોક્યા અને પરીક્ષા લેવા એક વડને ડંખ માર્યો. કથા પ્રમાણે વડ ઝેરથી બળીને રાખ થઈ ગયો અને કશ્યપે પોતાની વિદ્યાથી તેને ફરી ઉગાડી દીધો. તક્ષકે તેમને રાજા પાસેથી મળવાની આશા હતી એના કરતાં વધારે ધન આપવાની વાત કરી. કશ્યપે ધ્યાનમાં રાજાનું આયુષ્ય પૂરું થયું હોવાનું જાણ્યું. તેમણે તક્ષક પાસેથી ધન લીધું અને પાછા વળ્યા.

તક્ષકે કેટલાક નાગોને તપસ્વીનો વેશ આપીને રાજા પાસે ફળ અને બીજી ભેટો સાથે મોકલ્યા. પોતે નાનકડા જીવનું રૂપ લઈને એક ફળમાં છુપાયો. ભેટ લાવનારા નીકળી ગયા પછી પરીક્ષિતે એ ફળ લીધું. ફળમાંથી નાનો જીવ નીકળ્યો. સૂરજ આથમતો હતો અને રાજાને લાગ્યું કે હવે જોખમ ટળી ગયું છે. તેમણે એ જીવને પોતાના ગળા પાસે મૂક્યો. ત્યારે તે ફરી તક્ષકના રૂપમાં આવ્યો, રાજાના ગળે વીંટળાયો અને ડંખ માર્યો. પરીક્ષિતનું મૃત્યુ થયું.

પરીક્ષિતના મૃત્યુ પછી તેમના પુત્ર જનમેજય ગાદીએ બેઠા. મોટા થયા પછી તેમણે મંત્રીઓને પૂછ્યું કે પિતાનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું હતું. મંત્રીઓએ પરીક્ષિતને મળેલા શાપથી માંડીને તક્ષકે તેમને કરડ્યો ત્યાં સુધીની વાત કહી. કશ્યપ અને તક્ષકની વાત એક માણસે સાંભળી હતી. તે સુકાં લાકડાં લેવા વડ પર ચડ્યો હતો. કથા પ્રમાણે તે પણ વડની સાથે બળ્યો હતો અને કશ્યપે વડને જીવતો કર્યો ત્યારે તે પણ ફરી જીવતો થયો. તેણે જ મંત્રીઓને આખી વાત જણાવી હતી. પિતાના મૃત્યુની વાત સાંભળીને જનમેજયને ખૂબ દુઃખ થયું. તેમણે તક્ષક અને તેના કુળને સજા કરવાનું નક્કી કર્યું. રાજાના પુરોહિતે તેમને સર્પયજ્ઞ વિશે કહ્યું. જનમેજયે તેની તૈયારી કરવાનો હુકમ આપ્યો.

યજ્ઞ માટે મોટો મંડપ અને અગ્નિકુંડ તૈયાર કરવામાં આવ્યાં. બાંધકામ જાણતા લોહિતાક્ષે કહ્યું કે એક બ્રાહ્મણને કારણે આ યજ્ઞ અધૂરો રહેશે. એ સાંભળીને રાજાએ પહેરેદારોને કહ્યું કે તેમની જાણ વગર કોઈને અંદર આવવા દેવું નહીં. યજ્ઞ શરૂ થયો. યજ્ઞ કરનારા વિદ્વાનો નાગોનાં નામ લઈને મંત્ર બોલતા અને અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરતા. કથા પ્રમાણે એ મંત્રોથી નાગો ખેંચાઈને કુંડમાં પડવા લાગ્યા.

તક્ષક ડરીને ઇન્દ્ર પાસે ગયો. તેણે ઇન્દ્રને જે થયું હતું તે જણાવ્યું અને તેમનું શરણ માગ્યું. ઇન્દ્રે તેને પોતાની પાસે રહેવા દીધો. આ તરફ નાગોને એક પછી એક અગ્નિમાં પડતા જોઈને વાસુકિ ગભરાઈ ગયા. તેમણે બહેનને આસ્તિકની મદદ લેવાનું કહ્યું. જરત્કારુએ આસ્તિકને કદ્રુનો શાપ, બ્રહ્માની વાત અને તેના જન્મ પાછળનું કારણ સમજાવ્યું. આસ્તિકે માતા અને મામાને કહ્યું કે તે યજ્ઞ રોકવાનો પ્રયત્ન કરશે. તે તરત મંડપ તરફ નીકળ્યો.

પહેરેદારોએ આસ્તિકને દરવાજે રોક્યો. તેણે તેમની સાથે શાંતિથી વાત કરી અને અંદર જવાની પરવાનગી મેળવી. અંદર ગયા પછી તેણે રાજાને આશીર્વાદ આપ્યા અને યજ્ઞ કરનારા વિદ્વાનો તથા અગ્નિની પ્રશંસા કરી. નાની ઉંમરના આસ્તિકની સમજ અને વાત કરવાની રીતથી જનમેજય ખુશ થયા. તેમણે તેને વર માગવા કહ્યું. પણ યજ્ઞ કરનારા વિદ્વાનોએ યાદ અપાવ્યું કે તક્ષક હજી અગ્નિ સુધી આવ્યો નથી.

જનમેજયને ખબર પડી કે તક્ષક ઇન્દ્ર પાસે છે. ઇન્દ્ર પોતાના રથમાં દેખાયા ત્યારે તક્ષક તેમના ઉપરના વસ્ત્રમાં છુપાયો હતો. રાજાએ યજ્ઞ કરનારા વિદ્વાનોને કહ્યું કે જરૂર પડે તો તક્ષકને ઇન્દ્રની સાથે ખેંચો. તક્ષકનું નામ લઈને ફરી મંત્ર બોલાયા. ઇન્દ્રે ડરીને તક્ષકને છોડી દીધો અને પોતે પાછા ચાલ્યા ગયા. તક્ષક હવામાંથી અગ્નિ તરફ ખેંચાવા લાગ્યો.

એ સમયે જનમેજયે આસ્તિકને ફરી વર માગવા કહ્યું અને જે માગે તે આપવાનું વચન આપ્યું. આસ્તિકે વિનંતી કરી કે યજ્ઞ અહીં જ બંધ થાય અને હવે એક પણ નાગ અગ્નિમાં ન પડે. આ સાંભળીને જનમેજય અટકી ગયા. તેમણે આસ્તિકને સોનું, ચાંદી અને ગાયો આપવાની વાત કરી અને બીજું કંઈ માગવા કહ્યું. આસ્તિક પોતાની વિનંતી પર અડગ રહ્યો. તેને પોતાના માતાના કુળને બચાવવું હતું. મંડપમાં બેઠેલા વિદ્વાનોએ રાજાને વચન પાળવા કહ્યું.

તક્ષક હજુ અગ્નિ તરફ આવી રહ્યો હતો. આસ્તિકે તેને ત્રણ વાર થોભવા કહ્યું. કથા પ્રમાણે તે વચ્ચે હવામાં જ અટકી ગયો. જનમેજયે અંતે આસ્તિકની વિનંતી સ્વીકારી. તેમણે યજ્ઞ બંધ કરવાનો હુકમ આપ્યો. તક્ષક અને બાકી રહેલા નાગો બચી ગયા. લોહિતાક્ષની વાત સાચી પડી હતી. રાજાએ આસ્તિકને આદરથી વિદાય આપી અને પોતાના આગામી અશ્વમેધ યજ્ઞમાં ફરી આવવા આમંત્રણ આપ્યું.

આસ્તિક ઘરે પાછો આવ્યો અને માતા તથા મામાને આખી વાત જણાવી. નાગો ખુશ થયા અને તેને એક વર માગવા કહ્યું. આસ્તિકે પોતાના માટે કંઈ માગ્યું નહીં. જે લોકો સવારે કે સાંજે આ કથા યાદ કરે, તેમને નાગો તરફથી ભય ન રહે એવી તેણે વિનંતી કરી. કથાના અંતે નાગોએ તેની વાત સ્વીકારી. ત્યારથી આસ્તિકનું નામ નાગોને બચાવનાર મુનિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

કેટલીક નાગ પંચમીની પરંપરામાં આસ્તિકે નાગોને બચાવ્યા એ પ્રસંગ યાદ કરવામાં આવે છે. કથામાં ગુસ્સાથી શરૂ થયેલા યજ્ઞને એક સમજદાર યુવાન રોકે છે અને બાકી રહેલા નાગોનો જીવ બચે છે. નાગ પાંચમમાં નાગદેવતા અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

પરિવારની રીત પ્રમાણે નાગદેવતાના ચિત્ર કે મૂર્તિ પાસે ફૂલ ચઢાવીને પૂજા કરવામાં આવે છે. કેટલાક લોકો નાગદેવતાના કે શિવના મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે. જીવતા સાપથી અંતર રાખવું. તેને પકડવાથી કે દૂધ પીવડાવવાથી તેને નુકસાન થઈ શકે છે.

ગુજરાતમાં નાગ પાંચમ શ્રાવણ વદ પાંચમે આવે છે. મહારાષ્ટ્ર અને બીજા ઘણા પ્રદેશોમાં નાગ પંચમી શ્રાવણ સુદ પાંચમે ઉજવાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં કેટલીક પરંપરામાં કૃષ્ણ અને કાલીય નાગની અલગ કથા પણ યાદ કરવામાં આવે છે. તારીખ માટે સ્થાનિક પંચાંગ જોવામાં આવે છે.