નાગ પાંચમ

નાગ પાંચમે હિંદુ પરંપરાના નાગદેવતાઓની પૂજા થાય છે. આ તહેવારમાં ધર્મ, ખેતી અને ધરતી પર આપણી સાથે રહેતા જીવો પ્રત્યેના આદરનો જૂનો સંબંધ દેખાય છે. એક મુખ્ય કથા રાજા જનમેજયના સર્પયજ્ઞની છે. તેમના પિતાનું મૃત્યુ સાપ કરડવાથી થયું હતું, એટલે ક્રોધે ભરાઈને તેમણે મોટો સર્પયજ્ઞ શરૂ કર્યો. અસંખ્ય નાગ ખેંચાઈને યજ્ઞના અગ્નિ તરફ આવવા લાગ્યા, ત્યારે યુવાન ઋષિ આસ્તિકે વચ્ચે પડીને રાજાને યજ્ઞ રોકવા સમજાવ્યા, અને નાગવંશ બચી ગયો. બીજી જાણીતી કથામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ યમુનામાં ઝેરી કાલિય નાગને વશ કરે છે, પણ આખા નાગવંશનો નાશ કરતા નથી. નાગ પાંચમે ભક્તો અનંત, વાસુકિ અને તક્ષક જેવા નાગોની પ્રતિમા કે સ્થાનકની પૂજા કરે છે, ફૂલ અને પરંપરાગત નૈવેદ્ય ધરાવે છે, અને સાપના ડંખથી રક્ષણ તથા પરિવારના કુશળ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ચોમાસામાં સાપ વધુ દેખાય છે, એટલે ખેડૂત પરિવારોમાં આ દિવસ સાપને નુકસાન ન પહોંચાડવાનો અને સંયમ રાખવાનો સંદેશ પણ આપે છે.

નાગ પાંચમનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

રાફડે જઈને દૂધ રેડાય છે, અને જ્યાં રાફડો ન હોય ત્યાં પથ્થર કે માટીની નાગની પ્રતિમા પર દૂધ ચડાવાય છે. આ દિવસે જમીન ખોદાતી નથી, ખેડાતી નથી, અને તેમાં કોઈ ઓજાર પણ ચલાવાતું નથી. ગુજરાતના કેટલાક ભાગોમાં બારણા પાસેની ભીંત પર કંકુથી નાગ દોરાય છે, અને ઘરમાં જે રંધાય તેમાંથી પહેલું નૈવેદ્ય એ નાગને ધરાવાય છે.

મહારાષ્ટ્રનું બત્તીસ શિરાળા એક સમયે જીવતા નાગ સાથેની ઉજવણી માટે જાણીતું હતું, હવે એ પ્રથા પર રોક લાગી છે. ગુજરાતમાં આ દિવસ શ્રાવણ સુદ નહીં પણ શ્રાવણ વદ પાંચમે આવે છે, એટલે ઉત્તર ભારત કરતાં પખવાડિયું મોડો આવે છે. અમાંત અને પૂર્ણિમાંત પંચાંગ વચ્ચેનો ફરક આટલો સ્પષ્ટ બહુ ઓછા તહેવારોમાં દેખાય છે. કેરળમાં ઘરના વાડામાં જ નાગરાજનાં સ્થાનક હોય છે, અને આ દિવસે તેમની પૂજા થાય છે.